श्लोक ३०१ ते ३१०

श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)

अपसर मधुकर दूरं 
परिमलबहुलेsपि केतकीकुसुमे।
इह न हि मधुलवलाभः 
भवति परं धूलिधूसरं वदनम्।।३०१।।

हे भ्रमरा, तू या केतकीच्या (केवड्याच्या) फुलापासून लांब जा. जरी हे फूल सुगंधाने भरलेले असले, तरी यात मधाचा एक थेंबही मिळण्यासारखा नाही. उलट, इथे तुझे तोंडच परागकणांच्या धुळीने माखले जाईल.

हे सुभाषित अशा लोकांसाठी वापरले जाते जे दिसायला खूप मोठे किंवा श्रीमंत वाटतात, पण प्रत्यक्षात त्यांच्याकडून कोणालाही काहीच मदत मिळत नाही. अशा 'केतकी' सारख्या माणसांच्या मागे लागून आपला वेळ वाया जातो आणि शेवटी अपमान किंवा मनस्तापच (धुळीने माखलेले तोंड) वाट्याला येतो.

O honeybee, move away from this Ketaki (screw pine) flower. Even though it is filled with a strong fragrance, there is not even a drop of nectar to be found here. On the contrary, your face will only end up being covered in dust (the sticky yellow pollen of the Ketaki).

This is an Anyokti (an allegory). It warns us against people who are superficially attractive, famous, or "fragrant" with status, but possess no real substance or generosity (nectar). Seeking help or association with such individuals results in no benefit; instead, one only ends up facing disappointment or loss of dignity (the dust on the face).

नष्टं द्रव्यं लभ्यते कष्टसाध्यं
नष्टा विद्या लभ्यतेsभ्यासयुक्ता।
नष्टारोग्यं सूपचारैः सुसाध्यं
नष्टा वेला या गता सा गतैव।।३०२।।

हरवलेले किंवा नष्ट झालेले धन (पैसा) कष्टाने पुन्हा मिळवता येते. विसरलेली किंवा नष्ट झालेली विद्या (ज्ञान) पुन्हा अभ्यासाने प्राप्त करता येते. बिघडलेले आरोग्य योग्य उपचार आणि औषधांनी पुन्हा सुधारता येते. परंतु, एकदा गेलेली वेळ (वेळा) कायमची जाते, ती कधीही परत मिळवता येत नाही.

Lost wealth can be regained through hard work.Lost knowledge (education) can be regained through consistent practice/study.Lost health can be recovered through proper medical treatment.But, the time that is lost is gone forever; it can never be retrieved.

यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे

दीने दयां न कुरुते न च बन्धुवर्गे।

किं तस्य जीवितफलं हि लोके

काकोsपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते।।३०३।।

जो मनुष्य स्वतःच्या मुलावर , गुरुवर, पदरी असलेल्या नोकरचाकरांवर , गरिबांवर आणि आपल्या बांधवांवर दया दाखवत नाही (त्यांच्याप्रती आपले कर्तव्य पार पाडत नाही)...अशा माणसाच्या या जगातील जगण्याचे फळ तरी काय? (म्हणजे त्याच्या जगण्याला काहीच अर्थ नाही).कारण कावळा सुद्धा खूप काळ जगतो आणि दुसऱ्याने दिलेला पिंडाचा (बळीचा) घास खाऊन आपले पोट भरतोच की!

He who shows no compassion (or fails to do his duty) toward his own children, his teachers, his servants, the poor, or his kinsmen...What is the fruit (purpose) of his living in this world?Even a crow lives for a long time and survives by eating the offerings (food) given by others.

कोलाहले काककुलस्य जाते 

विराजते कोकिलकूजितं किम्।

परस्परं संवदतां खलानां 

मौनं विधेयं सततं सुधीभिः।।३०४।।

जेव्हा कावळ्यांचा मोठा गोंधळ किंवा कोलाहल सुरू असतो, तेव्हा कोकिळेचे मधुर गायन कोणाला ऐकू येईल का? किंवा तिथे त्याचे काही मोल असते का? (अर्थात नाही).त्याचप्रमाणे, जेव्हा दुष्ट किंवा दुर्जन लोक एकमेकांशी वाद घालत असतात किंवा भांडत असतात, तेव्हा बुद्धिमान माणसांनी नेहमी मौन धारण करणेच योग्य आहे.

When a flock of crows is making a loud noise (cawing), does the sweet singing of a cuckoo find any place or recognition? (No, it is lost in the noise). Similarly, when wicked or foolish people (Khala) are arguing or conversing loudly among themselves, wise people (Sudhi) should always observe silence.

अनेकशास्त्रं बहु वेदितव्यम्

अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः।

यत्सारभूतं तदुपासितव्यं

हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्।।३०५।।

शास्त्रे अनेक आहेत आणि जाणून घेण्यासारख्या गोष्टीही खूप आहेत. पण त्याउलट माणसाकडे असलेला काळ (आयुष्य) अतिशय अल्प आहे आणि त्यात विघ्नं मात्र खूप आहेत. म्हणून, ज्याप्रमाणे हंस पक्षी पाणी आणि दुध एकत्र असल्यावर त्यातील फक्त दूध (सार) स्वीकारतो आणि पाणी सोडून देतो, त्याचप्रमाणे आपणही अथांग ज्ञानातून जे 'सारभूत' (अत्यंत महत्त्वाचे/मूल्यवान) आहे, तेवढेच ग्रहण करावे.

There are countless scriptures (fields of knowledge) and there is much to be known. However, the time (lifespan) is very short and the obstacles are many. Therefore, one should grasp only that which is the 'essence' (the most important part), just as a swan extracts and drinks milk from a mixture of milk and water.

धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां

घर्मव्यथां वहति शीतभवां रुजं च।

यो देहमर्पयति चान्यसुखस्य हेतोः

तस्मै वदान्यगुरवे तरवे नमस्ते।।३०६।।

जो (वृक्ष) फुले, पाने आणि फळांच्या समूहाचा भार स्वतः सोसतो; जो उन्हाळ्याचा ताप आणि थंडीपासून होणारा त्रास स्वतः सहन करतो; आणि जो केवळ इतरांच्या सुखासाठी आपला देह अर्पण करतो...अशा दात्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वृक्षाला माझा नमस्कार असो.

He (the tree) who bears the heavy burden of flowers, leaves, and fruits; he who endures the scorching heat of the sun and the pain caused by the biting cold; and he who offers his entire body for the sake of others' happiness...To that tree, the supreme teacher of generosity (the greatest giver), I offer my salutation.

घृष्टं घृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धं

छिन्नं छिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु चैवेक्षुखण्डम्।

दग्धं दग्धं पुनरपि पुनः काञ्चनं कान्तवर्णं

प्राणान्तेपि प्रकृतिविकृतिर्जायते नोत्तमानाम्।।३०७।।

चंदनाला कितीही घासले तरी ते पुन्हा पुन्हा आपला सुगंधच देते.उसाच्या कांड्यांचे कितीही तुकडे केले तरी त्यातून पुन्हा पुन्हा गोड रसच मिळतो. सोन्याला कितीही वेळा आगीत जाळले तरी ते पुन्हा पुन्हा अधिक तेजस्वी/चमकदारच दिसते.

त्याचप्रमाणे, प्राणांतिक संकट आले तरी उत्तम (सज्जन) माणसांच्या मूळ स्वभावात कधीही बदल होत नाही.

Sandalwood, even when rubbed repeatedly, continues to give off its exquisite fragrance.

Sugarcane, even when cut into pieces repeatedly, remains sweet.Gold, even when burnt in fire repeatedly, shines with a brilliant luster.Similarly, even at the moment of death , there is no change/distortion in the noble nature of the great.

धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं

किमिति निजकलङ्कं नात्मसंस्थं प्रमार्ष्टि।

भवति विदितमेतत्प्रायशः सज्जनानां

परहितनिरतानामादरो नात्मकार्ये।।३०८।।

चंद्र आपल्या शीतल प्रकाशाने संपूर्ण जगाला प्रकाशित आणि उज्ज्वल करतो. असे असताना तो स्वतःच्या अंगावर असलेला काळा डाग का बरे पुसून टाकत नाही? याचे उत्तर असे आहे की—हे आता सर्वांना ज्ञात झाले आहे की, जे सज्जन लोक नेहमी दुसऱ्यांच्या हितामध्ये मग्न असतात, बहुधा त्यांना स्वतःच्या कामाची किंवा स्वतःच्या फायद्या-तोट्याची फारशी पर्वा नसते.

The moon brightens and whitens the entire world with its light. Then why does it not wipe away the dark spot (stain) on its own self? It is well-known that those noble souls  who are constantly engaged in the welfare of others usually do not pay much attention to their own personal matters or self-interest.

मौनायन्ते भृशकलकले कोकिलः भेकवृन्दे

निष्पुष्पोsसौ कुसुमबहुले पारिजातो वसन्ते।

ताराक्रान्ते नभसि सविता पश्चिमाद्रौ प्रशेते

औदासीन्यं भजति हि महान्यत्र नीचोsग्रगामी।।३०९।।

जेव्हा बेडकांचा मोठा कोलाहल सुरू होतो, तेव्हा कोकिळा शांत राहते (मौन पाळते).जिथे इतर सामान्य फुले बहरली आहेत, तिथे पारिजातासारखे श्रेष्ठ फूल वसंत ऋतूतही फुलाशिवाय राहून शांत बसते.जेव्हा आकाश ताऱ्यांनी भरून जाते, तेव्हा सूर्य पश्चिमेकडे (अस्ताला) जाऊन शांतपणे झोपतो. निष्कर्ष--जिथे नीच किंवा अयोग्य लोक पुढे असतात, तिथे श्रेष्ठ माणसे आपली उदासीनता किंवा तटस्थता स्वीकारतात.

When a group of frogs makes a loud noise, the cuckoo remains silent.Even when the spring season is full of common flowers, the Parijata (a noble, fragrant flower) remains without flowers (or retreats into stillness).When the sky is taken over by the stars, the Sun retires to the western mountain to rest.

Core Message: Indeed, a great person adopts an attitude of indifference (apathy/detachment) wherever a low or wicked person takes the lead.

सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दम्

अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम्।

विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वं 

गुणैर्विहीनाः बहु जल्पयन्ति।।३१०।।

पूर्ण भरलेला घडा कधीही आवाज करत नाही (तो स्थिर असतो), परंतु अर्धा भरलेला घडा मात्र खूप आवाज करतो, हे निश्चित आहे.त्याचप्रमाणे, जो खरा विद्वान आणि उच्च कुळातील (संस्कारी) असतो, तो कधीही गर्व करत नाही. याउलट, ज्यांच्याकडे गुणांचा अभाव असतो, तेच लोक स्वतःची खूप बडबड करत असतात.

A full vessel (pot) does not make any sound; it is the half-filled pot that surely makes a lot of noise.Similarly, a learned and noble person does not boast (pride themselves); but those who are devoid of virtues talk excessively (to compensate for their lack of depth).