॥ श्लोकशिक्षणम् ॥: श्लोक ३८१ ते ४४०

॥ श्लोकशिक्षणम् ॥

इयत्ता अकरावी--श्लोक ३८१ ते ४४०

श्लोक ऐका-- गायिका कु.परिज्ञा आणि कु.मुक्ता

व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृम्भते

भेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यति।

माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधेरीहते

मूर्खान् य: पथि नेतुमिच्छति बलात्सूक्तै: सुधास्यन्दिभि: ॥३८१ ॥

जो माणूस अमृतासारख्या मधुर सुवचनांनी मूर्ख माणसांना सन्मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न करतो, तो जणू काही कमळाच्या कोवळ्या देठाच्या धाग्यांनी एका माजलेल्या हत्तीला बांधण्याचा प्रयत्न करत आहे. तो नाजूक शिरीषाच्या फुलाच्या पाकळीने टणक हिरा कापण्याचा प्रयत्न करत आहे आणि मधाचा एक थेंब टाकून अथांग खारट समुद्राला गोड बनवण्याची धडपड करत आहे. अर्थात, मूर्ख माणसाला उपदेश करून सुधारणे हे अत्यंत अशक्य आणि व्यर्थ काम आहे.

He who tries to lead foolish people onto the path of wisdom and righteousness using sweet, nectar-like words of advice, is virtually attempting to bind a wild, fierce elephant with the tender, fragile fibers of a lotus stalk. He is trying to cut or pierce a hard diamond using the soft edge of a Shirisha flower petal, and is striving to turn the vast, salty ocean sweet with just a single drop of honey. In essence, trying to reform an ignorant or stubborn person through gentle advice is an impossible and futile task.

कुसुमस्तबकस्यैव

द्वयी वृत्तिर्मनस्विन:।

मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य

शीर्यते वन एव वा ॥ ३८२ ॥

स्वाभिमानी आणि मनस्वी माणसाची अवस्था ही फुलांच्या गुच्छाप्रमाणे (तुऱ्याप्रमाणे) असते. फुलांच्या गुच्छाला ज्याप्रमाणे फक्त दोनच गती प्राप्त होतात—एकतर तो सर्व लोकांच्या मस्तकावर सन्मानाने स्थान मिळवतो किंवा जंगलातच कोणालाही न कळता कोमेजून नष्ट होऊन जातो. त्याचप्रमाणे, मनस्वी माणूसही एकतर समाजात सर्वोच्च सन्मानाचे स्थान प्राप्त करतो किंवा कोणापुढेही न झुकता एकांतात आपले जीवन संपवून टाकतो, पण कधीही आपला स्वाभिमान सोडत नाही.

The state of a self-respecting and wise person is just like a bunch of flowers. A bunch of flowers has only two fates—either it sits honorably on the heads of all people, or it withers away unnoticed in the forest itself. Similarly, a man of self-respect either attains the highest position of honor in society or fades away in isolation without bowing down to anyone, but he never compromises his dignity.

सन्त्यन्येपि बृहस्पतिप्रभृतय: सम्भाविता: पञ्चषा:

तान् प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुर्न वैरायते।

द्वावेव ग्रसते दिनेश्वरनिशा-प्राणेश्वरौ भास्वरौ

भ्रात: पर्वणि पश्य दानवपति: शीर्षावशेषीकृत: ॥ ३८३ ॥

हे बन्धो, जरा बघ तर खरं, आकाशात बृहस्पती (गुरू) सारखे इतरही पाच-सहा अत्यंत प्रतिष्ठित आणि सामर्थ्यवान ग्रह आहेत; परंतु अत्यंत पराक्रमी अशा या राहूचे त्यांच्याशी कोणतेही वैर नाही. ज्याचे केवळ डोकेच शिल्लक राहिले आहे असा हा दानवराज राहू, केवळ पूर्णिमेच्या आणि अमवास्येच्या दिवशी तेजस्वी अशा सूर्य आणि चंद्र या दोघांनाच गिळंकृत करतो. याचा अर्थ असा की, अत्यंत बलाढ्य आणि स्वाभिमानी व्यक्ती आपल्या तोडीच्या बलाढ्य शत्रूवरच प्रहार करतात, सामान्य किंवा लहान लोकांवर नाही.

Look brother, there are five or six other highly respected and powerful planets in the sky, like Brihaspati (Jupiter); yet, the mighty Rahu bears no enmity towards them. This king of demons, of whom only the head remains, chooses to swallow only the two most radiant luminaries—the Sun and the Moon—on specific celestial days. In essence, truly powerful and proud individuals only challenge opponents who match their own high stature, ignoring the lesser ones.

जितेन्द्रयत्वं विनयस्य कारणं

गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते।

गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते

जनानुरागः प्रभवो हि संपदः।।३८४।।

इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हे विनयाचे (नम्रतेचे) कारण आहे. विनयामुळे गुणांची वाढ होते. ज्याच्याकडे गुणांची अधिकता असते, अशा माणसावर लोक प्रेम करतात आणि लोकांचे प्रेम लाभणे हेच संपत्तीचे खरे उगमस्थान आहे.

Self-control is the cause of humility; through humility, excellence of virtues is attained. People are drawn toward a man who abounds in virtues, and the affection of the people is the very source of prosperity.

लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्

पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः।

कदाचिदपि पर्यटञ्शशविषाणमासादयेत्

न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत्।।३८५।।

कदाचित प्रयत्नपूर्वक वाळू रगडली तर त्यातून तेल निघू शकेल, तहानलेला माणूस मृगजळातून पाणी पिऊ शकेल, किंवा भटकताना सशाला शिंगेही सापडतील; पण हट्टी मूर्ख माणसाला कधीही समजावून सांगता येणार नाही.

One might obtain oil from sand by pressing it hard, or a thirsty person might drink water from a mirage, or one might even find a rabbit's horn while wandering; but one can never please the mind of a stubborn fool.

न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं

स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम्।

यथा किराती करिकुम्भजातां

मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम्।‌३८६।।

ज्याला दुसऱ्याच्या गुणांची थोरवी समजत नाही, तो नेहमी त्याची निंदाच करतो, यात काही नवल नाही. ज्याप्रमाणे भिल्लीण हत्तीच्या गंडस्थळातील मौल्यवान मोती फेकून देऊन (त्याची किंमत न समजल्यामुळे) गुंजांच्या माळा परिधान करते.

It is no surprise that one who does not understand the excellence of another's virtues always speaks ill of them. Just as a forest-dwelling woman discards the precious pearls found in an elephant's temple and instead wears a garland of common seeds (Gunja).

धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते

बलेन किं यश्च रिपून् न बाधते ।

श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरेत्

किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्।।३८७।।

ज्या संपत्तीचा उपयोग दानासाठी किंवा स्वतःच्या उपभोगासाठी होत नाही, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? जे शत्रूचे दमन करू शकत नाही, त्या बलाचा काय उपयोग? ज्या ज्ञानाने (शास्त्राने) धर्माचे आचरण केले जात नाही, त्याचा काय फायदा? आणि जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवू शकत नाही, त्या आत्म्याचा (किंवा स्वतःचा) काय उपयोग?

What is the use of wealth that is neither given in charity nor enjoyed? What is the use of strength that does not overcome enemies? What is the use of learning if one does not practice righteousness (Dharma)? And what is the use of one's existence if one cannot master their own senses?

यदचेतनोपि पादै:

स्पृष्ट: प्रज्वलति सवितुरिनकान्त:।

तत् तेजस्वी पुरुष:

परकृतनिकृतिं कथं सहते ॥ ३८८ ॥

सूर्यकांत मणी हा जरी निर्जीव (चेतनाहीन) असला, तरी सूर्याच्या किरणांचा (पायांचा) स्पर्श होताच तो रागाने जणू पेटून उठतो आणि अग्नी ओकू लागतो. मग असे असताना, जो स्वतः अत्यंत स्वाभिमानी आणि तेजस्वी पुरुष आहे, तो दुसऱ्याने केलेला पराभव किंवा अपमान कसा सहन करेल? अर्थात, कोणताही स्वाभिमानी माणूस कधीही अन्याय किंवा अपमान सहन करत नाही, तो त्याला चोख प्रत्युत्तर देतोच.

Even a lifeless sun-stone (Suryakanta Mani) flares up into flames the moment it is touched by the rays (feet) of the sun. When a non-living object cannot tolerate being stepped on, how can a truly spirited and powerful person ever tolerate an insult or humiliation inflicted by others? In essence, a man of self-respect will always rise against oppression and never silently bear an insult.

सिंह: शिशुरपि निपतति

मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।

प्रकृतिरियं सत्त्ववतां

न खलु वयस्तेजसो हेतु: ॥ ३८९ ॥

सिंहाचे पिल्लू जरी लहान असले, तरी ते मदोन्मत्त (ज्यांच्या गालावरून मदाची धार वाहते आहे अशा) विशाल हत्तींवरच चाल करून जाते आणि त्यांच्यावरच झेप घेते. हा पराक्रम पराक्रमी आणि स्वाभिमानी जीवांचा निसर्गदत्त स्वभावच असतो; कारण तेज किंवा शौर्य दाखवण्यासाठी वय कधीही कारणीभूत ठरत नाही (शौर्य हे वयावर अवलंबून नसते, ते रक्तातच असते).

A lion's cub, even if it is very young, pounces only upon mighty elephants whose temples are wet with rut. This is the very nature of those who are strong and spirited; for age is truly not the criteria for valor and brilliance (true strength and courage depend on innate spirit, not on age).

प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भ्रमविधि:

प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृते:।

अनुत्सेको लक्ष्म्यां निरभिभवसारा: परकथा:

सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ ३९० ॥

गुप्तपणे दान देणे, घरी आलेल्या पाहुण्याचे आदराने आणि लगबगीने स्वागत करणे, कोणाचे भले किंवा प्रिय केल्यावर स्वतःहून त्याबद्दल मौन बाळगणे (स्वतःची स्तुती न करणे), दुसऱ्याने आपल्यावर केलेल्या उपकाराचा मात्र भर सभेत गौरव करणे, वैभव (संपत्ती) प्राप्त झाल्यावरही अजिबात गर्व न करणे आणि इतरांबद्दल बोलताना कोणाचाही अपमान न करता आदरपूर्वक बोलणे; सज्जनांना तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे हे अत्यंत कठीण व्रत कोणी बरं शिकवले असेल? (अर्थात, हा सज्जनांचा उपजत आणि स्वाभाविक स्वभावच असतो.)

Giving charity in secret, welcoming a guest who arrives at home with great respect and eagerness, remaining silent after doing a favor or good deed for someone, but openly praising the favors received from others in a public assembly, showing no arrogance even when blessed with immense wealth, and speaking of others without insulting or humiliating them; who could have taught good and virtuous people this extremely difficult vow, which is as perilous as walking on the sharp edge of a sword? (In essence, these noble qualities are inherent in the nature of virtuous men.)

श्लोक ऐका--गायिका कु.परिज्ञा आणि कु.मुक्ता

⬇ फाईल डाउनलोड करा (Download MP3)

सा रम्या नगरी महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्
पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत् ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।

उत्सिक्तः स च राजपुत्रनिवह: ते बन्दिनस्ताः कथाः

सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः।।३९१।।

ती रम्य नगरी, तो महान राजा, त्याच्या हाताखालील मांडलिक राजांचा तो समूह, त्याच्या बाजूला असलेली ती विद्वानांची सभा, त्या चंद्रासारख्या सुंदर स्त्रिया, तो गर्विष्ठ राजपुत्रांचा ताफा, ते भाट आणि त्या कथा... ज्याच्या प्रभावामुळे हे सर्व केवळ स्मृतिपटलावर (आठवणीत) शिल्लक राहिले आहे, त्या काळाला माझा नमस्कार असो.

That beautiful city, that great king, that circle of tributary princes, that assembly of learned men by his side, those moon-faced beauties, that group of haughty princes, those bards, and those stories... Salutations to that Time, by whose power all this has passed away into the path of memory.

दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरवः कुत्रापि ते चन्दनाः

पाषाणैः परिपूरिता वसुमती वज्रो मणिर्दुर्लभः।

श्रूयन्ते करटारवाश्च सततं चैत्रे कुहूकूजितं

तन्मन्ये खलसङ्कुलं जगदिदं द्वित्रा: क्षितौ सज्जना: ।। ३९२।।

पृथ्वीवर कडुलिंबाची झाडे पुष्कळ दिसतात, पण चंदनाची झाडे क्वचितच आढळतात. ही धरणी दगडांनी भरलेली आहे, पण हिरा हा मणी दुर्मिळ आहे. कावळ्यांचा ओरडणे सतत ऐकू येते, पण कोकिळेचे कुहू-कुहू फक्त वसंत ऋतूत (चैत्रात) ऐकू येते. म्हणूनच मला वाटते की हे जग दुर्जनांनी भरलेले आहे आणि या पृथ्वीवर सज्जन केवळ दोन-तीनच आहेत.

Neem trees are seen in abundance on earth, but sandalwood trees are found only somewhere. The earth is filled with stones, but a diamond is rare. The cawing of crows is heard constantly, but the "kuhu" song of the cuckoo is heard only in the month of Chaitra. Therefore, I believe this world is crowded with wicked people, and there are only a few good men on this earth.

एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं

गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य।

तावद्वितीयं समुपस्थितं मे

छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति।।३९३।।

एका दुःखाचा अंत होत नाही किंवा समुद्राच्या पलीकडे पोहचल्याप्रमाणे मी त्यातून सुटत नाही, तोच दुसरे दुःख समोर येऊन ठाकते. संकटे ही नेहमी छिद्र (उणीव) शोधून तिथेच गर्दी करतात.

As I seem to reach the end of one sorrow, like one struggling to reach the opposite shore of an ocean, a second one arrives. Indeed, calamities multiply where they find a weakness.

यत्रास्ति लक्ष्मीर्विनयो न तत्र

अभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः।

उभौ च तौ यत्र न तत्र विद्या

नैकत्र सर्वो गुणसन्निपातः।।३९४।‌।

जिथे लक्ष्मी (संपत्ती) असते तिथे विनय (नम्रता) नसते; जिथे आगत्य असते तिथे लक्ष्मी दिसत नाही. जिथे हे दोन्ही असतात तिथे विद्या नसते. सर्व गुणांचा संगम एकाच ठिकाणी कधीही नसतो.

Where there is wealth, there is no humility; where there is hospitality, there is no wealth. Where both are present, there is no knowledge. A collection of all virtues is never found in one place.

अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदी-वेगोपमं यौवनम्

आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् ।

धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं

पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते।।३९५।।

संपत्ती ही पायांच्या धुळीसारखी (चंचल) आहे, तारुण्य हे डोंगरावरून वाहणाऱ्या नदीच्या वेगासारखे (अस्थिर) आहे. आयुष्य हे पाण्याच्या थेंबासारखे चपळ आणि फेसासारखे क्षणभंगूर आहे. जो माणूस स्थिर बुद्धीने स्वर्गाचे द्वार उघडणाऱ्या धर्माचे आचरण करत नाही, तो म्हातारपणात पश्चात्तापाने ग्रासला जाऊन शोकाच्या अग्नीत जळत राहतो.

Wealth is like the dust on one's feet, and youth is like the rapid flow of a mountain river. Life is as fleeting as a drop of water and as transient as foam. He who, with a steady mind, does not practice righteousness (Dharma) which opens the gates of heaven, suffers in old age, consumed by the fire of grief and regret.

गीर्भिर्गुरूणां परुषाक्षराभिः

तिरस्कृता यान्ति नरा महत्त्वम्।

अलब्धशाणोत्कर्षणा नृपाणां

न जातु मौलौ मणयो वसन्ति।।३९६।।

गुरूंच्या कठोर शब्दांनी आणि तिरस्काराने तावून सुलाखून निघालेली माणसेच मोठेपणा मिळवतात. ज्याप्रमाणे शाणयंत्रावर (घासण्याच्या दगडावर) घासल्याशिवाय हिऱ्याला तेज चढत नाही आणि तो राजांच्या मुकुटावर स्थान मिळवू शकत नाही, तसेच माणसाचेही आहे.

Men who are rebuked by the harsh words of their teachers attain greatness. Jewels that have not been ground on a whetstone never reside upon the crowns of kings.

लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं

भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च।

श्वा पिण्डदस्य कुरूते गजपुङ्गवस्तु।

धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ।। ३९७।।

कुत्रा त्याला अन्न देणाऱ्या समोर शेपूट हलवतो, त्याच्या पायाशी लोळण घेतो, जमिनीवर पडून आपले पोट आणि तोंड दाखवतो. पण श्रेष्ठ हत्ती मात्र (त्याला खायला घालणाऱ्याकडे) केवळ धीरगंभीरपणे पाहतो आणि शेकडो वेळा मनधरणी केल्यानंतरच अन्न ग्रहण करतो.

A dog wags its tail, falls at the feet of the one who feeds it, and lying on the ground, shows its face and belly. But an excellent elephant looks on with dignity and eats only after a hundred entreaties.

रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा

खलेषु सेवा पुरुषाभिमानम्।

याञ्चा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा

चिन्ता बलं हन्त्यदया च लक्ष्मीम्।।३९८।।

म्हातारपण रूपाचा नाश करते, लोभ (तृष्णा) सर्व सुखांचा नाश करतो, दुष्टांची सेवा केल्याने स्वाभिमान नष्ट होतो, याचना (भीक मागणे) केल्याने मोठेपणा संपतो, स्वतःची प्रशंसा केल्याने गुणांचा नाश होतो, काळजी शक्तीचा नाश करते आणि दयाहीनता लक्ष्मीचा (वैभवाचा) नाश करते.

Old age destroys beauty, greed destroys all happiness, and serving the wicked destroys self-respect. Begging destroys dignity, self-praise destroys virtues, worry destroys strength, and ruthlessness destroys prosperity.

त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ

स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः।

नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः

सर्वैरुपायैः फलमेव साध्यम्।।३९९।।

विष्णूने वामन अवतार घेतला, कधी वराह (डुकराचे रूप) झाले तर कधी नृसिंह झाले. यावरून हेच समजते की साध्या, थोर, नीच किंवा अतिनीच, कोणत्याही उपायाने आपले फळ (साध्य) प्राप्त करणे हेच महत्त्वाचे असते.

Vishnu became Vamana (a dwarf), then a boar, and then Narasimha. Whether by humble means, noble means, or even very low means, by all methods, the goal alone must be achieved.

अल्पीयसामेव निवासभूमि-

त्यागात्विपत्तिर्महतां न जातु।

रत्नाकरात्सन्मणयोऽभियान्ति

राज्ञां शिरः काकमुखानि भेकाः।।४००।।

आपले राहण्याचे ठिकाण सोडल्यामुळे केवळ लहान जीवांनाच संकट येते, थोरांना कधीच नाही. समुद्र सोडून गेलेली रत्ने राजांच्या मस्तकावर विराजमान होतात, पण बेडूक मात्र कावळ्यांच्या तोंडात जातात.

Calamity arises from leaving one's home only for the lowly, never for the great. Gems leaving the ocean reach the heads of kings, while frogs (leaving their place) end up in the mouths of crows.

श्लोक ऐका--गायिका कु परिज्ञा आणि कु मुक्ता

⬇ फाईल डाउनलोड करा (Download MP3)

यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटून् मृषा

नैषां गर्ववचः शृणोषि न च तान् प्रत्याशया धावसि

काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे

तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः।।४०१।।

तू श्रीमंतांचे तोंड वारंवार पाहत नाहीस, त्यांची खोटी स्तुती करत नाहीस, त्यांचे गर्विष्ठ शब्द ऐकत नाहीस आणि आशेने त्यांच्या मागे धावत नाहीस. वेळीच कोवळे गवत खातोस आणि झोप आल्यावर शांतपणे निजतोस. हे हरिणा, मला सांग, तू असे कोणते तप केले आहेस की तुला हे सुख लाभले?

You do not gaze at the faces of the wealthy repeatedly, you do not speak false flattery, you do not listen to their arrogant words, and you do not run after them with expectations. You eat tender grass in due time and sleep when sleep comes. Tell me, O Deer, what kind of penance have you performed to attain this?

हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये

गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः।

जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये

विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु।। ४०२।।

कावळ्यांच्या थव्यामध्ये हंस शोभून दिसत नाही. कोल्ह्यांच्या कळपात सिंह शोभत नाही. गाढवांच्या घोळक्यात उत्तम जातीचा घोडा शोभत नाही, तसेच अडाणी लोकांच्या मध्ये विद्वान माणूस शोभून दिसत नाही.

A swan does not shine in a flock of crows; a lion does not look distinguished among a pack of jackals. A high-bred horse does not look grand among a herd of donkeys; similarly, a learned person does not shine among the illiterate.

स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री

नष्टक्रियस्य कुलम् अर्थपरस्य धर्मः।

विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं

राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य।।४०३।‌।

उद्धट माणसाचे यश नष्ट होते, कपटी माणसाची मैत्री नष्ट होते, कर्मशून्य (आळशी) माणसाचे कुळ नष्ट होते आणि केवळ पैशाच्या मागे लागणाऱ्याचा धर्म नष्ट होतो. व्यसनी माणसाला विद्येचे फळ मिळत नाही, कंजूष माणसाला सुख मिळत नाही आणि ज्याचे मंत्री उन्मत्त किंवा बेसावध आहेत, अशा राजाचे राज्य नष्ट होते.

The fame of the arrogant is destroyed; the friendship of the wicked perishes. The lineage of the idle is ruined, and the righteousness of the greedy is lost. A person with vices loses the fruit of knowledge, a miser loses happiness, and the kingdom of a king with negligent ministers is destroyed.

नभोभूषा पूषा कमलवनभूषा मधुकर:

वचोभूषा सत्यं वरविभवभूषा वितरणम्।

मनोभूषा मैत्री मधुसमयभूषा मनसिजः

सदोभूषा सूक्तिः सकलगुणभूषा च विनयः।।४०४।‌।

आकाशाचा दागिना सूर्य आहे, कमळाच्या वनाचा दागिना भ्रमर आहे. सत्याने वाणी शोभते आणि दातृत्वाने संपत्ती शोभते. मनाचा दागिना मैत्री आहे, वसंत ऋतूचा दागिना कामदेव आहे. सभेचा दागिना सुवचन (सुभाषित) आहे आणि सर्व गुणांचा दागिना विनय (नम्रता) आहे.

The sun is the ornament of the sky; the bee is the ornament of the lotus grove. Truth is the ornament of speech, and charity is the ornament of great wealth. Friendship is the ornament of the mind; Cupid is the ornament of the spring season. A good saying is the ornament of an assembly, and humility is the ornament of all virtues.

सस्यानि स्वयमत्ति चेद्वसुमती माता सुतं हन्ति चेत्-

वेलामम्बुनिधिर्विलङ्घयति चेत् भूमिं दहेत्पावकः।

आकाशं जनमस्तके पतति चेत् अन्नं विषं चेद्भवेत्

अन्यायं कुरुते यदि क्षितिपतिः कस्तं निरोद्धुं क्षमः।।४०५।।

जर पृथ्वी स्वतःच पिके खाऊ लागली, जर माताच स्वतःच्या पुत्राचा वध करू लागली, जर समुद्राने आपली मर्यादा ओलांडली, जर अग्नीने भूमीलाच जाळले, जर आकाश लोकांच्या डोक्यावर कोसळले किंवा जर अन्नच विष बनले—आणि जर राजाच अन्याय करू लागला, तर त्याला रोखण्यास कोण समर्थ आहे?

If Mother Earth herself eats the crops, if a mother kills her own son, if the ocean transgresses its bounds, if fire burns the earth, if the sky falls upon the heads of people, or if food itself becomes poison—similarly, if the ruler himself commits injustice, who is capable of stopping him?

वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे

न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा।

भवति हि पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथा

प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः।।४०६।।

गुरू ज्याप्रमाणे बुद्धिमान शिष्याला विद्या देतात, त्याचप्रमाणे ते मंदबुद्धी (जड) शिष्यालाही देतात. ते त्यांच्या ग्रहणशक्तीमध्ये स्वतःहून वाढ करत नाहीत किंवा ती हिरावूनही घेत नाहीत. तरीही त्यांच्या विद्येच्या फलामध्ये मोठा फरक पडतो; ज्याप्रमाणे स्वच्छ मणीच बिंब (प्रतिबिंब) ग्रहण करू शकतो, मातीचा गोळा नाही.

A teacher imparts knowledge to a wise student exactly as he does to a dull-witted one; he neither creates nor destroys their innate power of understanding. Yet, there is a vast difference in the result, just as a polished gem is capable of reflecting an image, but a lump of clay is not.

यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनम्

तत् प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ च नातोऽधिकम्।

तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा मा कृथा:

कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम्।।४०७।।

विधात्याने ज्याच्या कपाळावर जेवढे थोडे किंवा मोठे धन लिहून ठेवले आहे, ते त्याला वाळवंटातही नक्कीच मिळते आणि मेरू पर्वतावर गेल्यावरही त्यापेक्षा जास्त मिळत नाही.

त्यामुळे हे माणसा, तू धीर धर आणि श्रीमंतांसमोर स्वतःला लाचार किंवा दीनवाणे बनवू नकोस. कारण विहिरीत काय किंवा अथांग समुद्रात काय, एक घागर दोन्ही ठिकाणी तेवढेच पाणी घेऊ शकते, जितकी तिची क्षमता असते.

Whatever wealth—be it little or great—the Creator has written upon one's forehead (destiny), one will surely attain it even in a barren desert, and not a bit more even on Mount Meru (the golden mountain). Therefore, be courageous and patient; do not behave in a pitiful, begging manner before the wealthy. Look at the waterpot—whether it is dipped in a well or in the vast ocean, it can only hold the same amount of water (equivalent to its own capacity).

लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरो:

तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम्।

यस्यागमः केवलजीविकायै

तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति।। ४०८।।

"मला मानाचे स्थान मिळाले आहे" असे समजून ( ते जाईल या भीतीने) जो वादाला घाबरतो आणि दुसऱ्याने केलेली निंदा सहन करतो, तसेच ज्याचे ज्ञान केवळ उपजीविकेचे साधन आहे, त्याला ज्ञानाचा व्यापार करणारा 'व्यापारी' म्हटले जाते.

He who, having attained a position, shies away from debate and tolerates insults from others, and whose learning is solely for the sake of a livelihood, is called a merchant who trades in knowledge.

ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां

जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः।

उत्पत्स्यते हि मम कोऽपि समानधर्मा

कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।।४०९।‌।

येथे जे कोणी माझी उपेक्षा किंवा निंदा करत असतील, त्यांनी हे जाणून घ्यावे की माझा हा प्रयत्न त्यांच्यासाठी नाही. या जगात माझ्यासारखाच विचार करणारा (समानधर्मी) कोणीतरी नक्कीच जन्माला येईल; कारण काळ अनंत आहे आणि पृथ्वी विशाल आहे.

Those who treat me with contempt should know that this effort of mine is not for them. Someone with a kindred spirit will surely be born, for time is endless and the earth is vast.

उपार्जितानां वित्तानां

त्याग एव हि रक्षणम्।

तटाकोदरसंस्थानां

परीवाह इवाम्भसाम् ॥ ४१० ॥

कष्ट करून कमावलेल्या संपत्तीचा (पैशांचा) योग्य कारणासाठी त्याग करणे म्हणजेच दान करणे, हेच त्याचे खरे रक्षण आहे; ज्याप्रमाणे तलावाच्या पोटात साठलेले पाणी प्रमाणाबाहेर वाढल्यास ते वाहून जाण्यासाठी 'कवाडे' किंवा 'सांडवा' (तलाव फुटू नये म्हणून पाणी बाहेर काढण्याचा मार्ग) करून देणे हेच त्या तलावाच्या पाण्याचे खरे रक्षण असते. (अर्थात, तलावातील पाणी वेळेवर बाहेर सोडले नाही तर तलाव फुटून सर्व पाणी नष्ट होते, तसेच संपत्तीचा योग्य विनियोग किंवा दान केले नाही तर ती चुकीच्या मार्गाने नष्ट होते.)

The proper spending or charity of earned wealth is its true protection; just as letting out the excess water accumulated inside a lake through an outlet (spillway) is the only way to safeguard that water and the lake itself. (In essence, if the water in a reservoir is not allowed to flow out when it overflows, the dam breaks and everything is destroyed; similarly, if earned wealth is not shared through charity or utilized well, it is bound to be lost or ruined.)

श्लोक ऐका--गायिका कु परिज्ञा आणि कु मुक्ता

⬇ फाईल डाउनलोड करा (Download MP3)

मन्दं हसन्तं प्रभया लसन्तं
जनस्य चित्तं सततं हरन्तम्।
वेणुं नितान्तं मधु नादयन्तं
बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि।।४११।।

मंद हास्य करणाऱ्या, तेजाने तळपणाऱ्या आणि लोकांचे चित्त सतत हरण करणाऱ्या, अत्यंत मधुर वेणूवादन करणाऱ्या बालमुकुंदाचे मी मनात स्मरण करतो।

I meditate upon the child Mukunda, who smiles gently, shines with brilliance, constantly captivates the minds of people, and plays the flute most sweetly.

आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्मतप्तं
दुर्दाववह्निविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा
रिक्तोऽसि यज्जलद सैव तवोत्तमा श्रीः।। ४१२।।

सूर्याच्या तापाने तापलेल्या पर्वतसमूहांना दिलासा देऊन, भीषण वणव्याने होरपळलेली वने शांत करून आणि शेकडो नद्या-नद भरून टाकल्यानंतर हे मेघा, तू जो रिक्त झाला आहेस, तीच तुझी खरी आणि उत्तम शोभा आहे.

O Cloud, after comforting mountains scorched by the sun, cooling forests distressed by wildfires, and filling hundreds of rivers, the fact that you are now empty is indeed your greatest glory.

खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा
श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं खलु मनः श्रोतुं पुनर्वाञ्छति।
अज्ञान् ज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुं समर्थो भवेत्
कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यकः सङ्ग्रहः।।४१३।।

खिन्न झालेले मन सुभाषिते ऐकून नेहमी प्रसन्न होते. दुसऱ्याचे सुभाषित ऐकल्यावर मन पुन्हा नवे सुभाषित ऐकण्याची इच्छा करते. सुभाषिते अज्ञानी तसेच ज्ञानवंतांनाही वश करण्यास समर्थ असतात, म्हणूनच मानवांनी सुभाषितांचा संग्रह अवश्य करावा.

A distressed mind always finds delight in a subhashita; upon hearing one, the mind craves to hear another. Since subhashitas can influence both the ignorant and the wise, people must maintain a collection of them.

वार्ता च कौतुकवती विमला च विद्या
लोकोत्तरः परिमलश्च कुरङ्गनाभेः।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारम्
एतत्त्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ।।४१४।।

कुतूहल निर्माण करणारी बातमी, निर्मळ विद्या आणि कस्तुरीचा अलौकिक सुगंध; या तीन गोष्टी पाण्यावर पडलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे या पृथ्वीवर स्वतःहून पसरतात, त्यांना रोखणे कठीण असते.

Interesting news, pure knowledge, and the extraordinary fragrance of musk; like a drop of oil on water, these three spread irresistibly on their own across the earth.

जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छताम्

शीलं शैलतटात्पतत्वभिजन: सन्दह्यतां वह्निना।

शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं

येनैकेन विना गुणास्तृणलव-प्रायाः समस्ता अमी ॥ ४१५ ॥

उच्च कुळ रसातळाला (पाताळात) गेले तरी चालेल, सद्गुणांचा समूह त्याहूनही खाली खोल गर्तेत गेला तरी चालेल, चारित्र्य पर्वताच्या कड्यावरून खाली कोसळून नष्ट झाले तरी चालेल, उच्च घराणे अग्नीत जळून खाक झाले तरी चालेल आणि शत्रूसारख्या असणाऱ्या शौर्यावर लगेच वीज कोसळली तरी चालेल; आम्हाला फक्त एका 'पैशाची' (संपत्तीची) गरज आहे. कारण, ज्या एका पैशाशिवाय माणसाचे हे सर्व वरचे गुण गवताच्या एका लहानशा काडीसारखे अगदी क्षुल्लक आणि निरुपयोगी ठरतात. (अर्थात, या जगात पैशाशिवाय माणसाच्या कोणत्याही गुणाला किंमत मिळत नाही.)

Let noble caste or lineage sink into the netherworld (hell), let the multitude of virtues sink even lower than that, let character plunge down from the highest mountain cliff and be destroyed, let high birth be burnt to ashes in fire, and let a thunderbolt instantly strike down valor, which behaves like an enemy; we only need 'wealth' (money). For, without this single entity of wealth, all these other virtues and qualities become as worthless and insignificant as a tiny blade of grass. (In essence, it satirizes society by showing how all human virtues are deemed useless in the absence of money.)

पद्माकरं दिनकरो विकचं करोति

चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम्।

नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति

सन्त: स्वयं परहिते विहिताभियोगा:॥ ४१६ ॥

सूर्य कोणाचीही प्रार्थना न करता स्वतःहून कमळांच्या तलावाला फुलवतो, चंद्र न मागता रात्री उमलणाऱ्या पांढऱ्या कमळांच्या समूहाला प्रफुल्लित करतो आणि मेघ (ढग) सुद्धा कोणीही विनवणी न करता पृथ्वीवर पाण्याचा वर्षाव करतो; त्याचप्रमाणे सज्जन आणि सत्पुरुष लोक कोणत्याही प्रार्थनेची किंवा याचनेची वाट न पाहता स्वतःहूनच दुसऱ्यांचे कल्याण करण्यासाठी नेहमी तत्पर असतात आणि प्रयत्नांची पराकाष्ठा करतात. (अर्थात, परोपकार करणे हा सज्जनांचा उपजत स्वभावच असतो.)

The sun, without being asked, causes the lotus pond to bloom; the moon, on its own, makes the multitude of night-blooming white lilies blossom; and the cloud, even without being requested, pours down water upon the earth. In the exact same manner, virtuous and noble people are always naturally intent upon doing good to others, without waiting to be asked or requested. (In essence, doing benevolence to others is the inherent and spontaneous nature of the righteous.)

जिह्वैकैव सतामुभे फणवतां स्रष्टुश्चतस्रश्च ता:

ता: सप्तैव विभावसोर्नियमिताः षट्कार्तिकेयस्य च ।

पौलस्त्यस्य दशाभवन् फणिपतेर्जिह्वासहस्रद्वयम्

जिह्वालक्षशतैककोटिनियमो नो दुर्जनानां मुखे ॥ ४१७ ॥

सज्जनांना एकच जीभ असते, सर्पांना दोन असतात, ब्रह्मदेवाला चार आणि अग्नीला नियमाने सातच जिभा आहेत. कार्तिकेयाला सहा आहेत; रावणाला दहा होत्या आणि शेषनागाला दोन हजार जिभा असतात पण दुर्जनांच्या तोंडात मात्र लाख, शंभर, एक किंवा कोटी असा जिभांच्या संख्येविषयी कोणताच ठराविक नियम नाही.

The virtuous have one tongue, the snakes two and the creator Brahma has four. For the fire exactly seven are fixed, and six tongues belong to Kartikeya; Ravana had ten, the serpent-king Sheshnag has two thousand tongues but in the mouth of the wicked there is not any certainty to the number of tongues such as a lakh, a hundred, one or one crore.

आघ्रातं परिचुम्बितं ननु मुहुर्लीढं ततश्चर्वितं

त्यक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तत्र व्यथां मा कृथाः।

हे सद्रत्न तवैतदेव कुशलं यद्वानरेणादरात्

अन्तःसारविलोकनव्यसनिना चूर्णीकृतं नाश्मना।। ४१८।।

तुला हुंगले गेले, वारंवार ओठांशी लावले गेले, चाटले गेले आणि मग चावले गेले; शेवटी नीरस मनाने जमिनीवर फेकून दिले गेले, तरीही हे श्रेष्ठ रत्ना (फळा), तू व्यथा करू नकोस. तुझे यातच कल्याण आहे की, त्या वानराने केवळ तुझ्या अंतरंगातील सार पाहण्याच्या नादात तुझे दगडाने चूर्ण केले नाही हेच नशीब समज

You were smelled, repeatedly kissed, licked, and then chewed; finally, you were cast away on the ground with a disinterested mind. O precious gem (fruit), do not grieve over this. It is your good fortune that the monkey, in his eagerness to see your inner essence, did not crush you into powder.

नायं प्रयाति विकृतिं विरसो न यः स्यात्

न क्षीयते बहुजनैर्नितरां निपीतः।

जाड्यं निहन्ति रुचिमेति करोति तृप्तिं

नूनं सुभाषितरसोऽन्यरसातिशायी।।४१९।।

हा सुभाषितरस कधीही विकृत होत नाही, तो कधीही बेचव होत नाही. कितीही लोकांनी त्याचे प्राशन केले तरी तो कधीही संपत नाही. तो जडत्व (अज्ञान) नष्ट करतो, रुची निर्माण करतो आणि समाधान देतो. खरोखर, सुभाषितरस हा इतर सर्व रसांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

This essence of wise sayings never undergoes change, nor does it ever become tasteless. It is not diminished even when consumed intensely by many people. It destroys dullness, brings relish, and provides satisfaction. Truly, the essence of Subhashitas surpasses all other juices.

अहमेव गुरुः सुदारुणानाम्

इति हालाहल मा स्म तात दृप्यः।

ननु सन्ति भवादृशानि भूय:

भवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्।। ४२०।।

"मीच सर्वात भयानक आणि भयंकर आहे" असा गर्व हे हलाहल विषा, तू करू नकोस. अरे, तुझ्यासारखी (विषासारखी) दुर्जनांची अनेक वचने या जगात पावलोपावली उपलब्ध आहेत.

"I alone am the master of all things terrible," O Halahala poison, do not be so proud. Indeed, there are many words of wicked people in this world that are just like you.

श्लोक ऐका-- गायिका कु परिज्ञा आणि कु मुक्ता

⬇ फाईल डाउनलोड करा (Download MP3)

धनानि भूमौ पशवश्च गोष्ठे
भार्या गृहद्वारि जनः श्मशाने।
देहश्चितायां परलोकमार्गे
कर्मानुगो गच्छति जीव एकः।।४२१।।

मृत्यूनंतर धन जमिनीखाली (गाडलेले किंवा बँकेत) राहते, गुरेढोरे गोठ्यातच राहतात, पत्नी घराच्या उंबरठ्यापर्यंत सोबत येते आणि नातेवाईक-मित्र स्मशानापर्यंत येतात. शरीर चितेवर जळून जाते; पण परलोकाच्या मार्गावर जीव फक्त आपल्या कर्मांनुसार एकटाच पुढे जातो.

After death, wealth remains on the ground, cattle stay in the stable, the wife follows up to the doorway, and kinsmen to the crematorium. The body is left on the pyre; on the path to the next world, the soul departs alone, followed only by its deeds (karma).

चातकस्त्रिचतुरान्पयःकणान्
याचते जलधरं पिपासया।
सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा
हन्त हन्त महतामुदारता।। ४२२।।

तहानलेला चातक पक्षी मेघाकडे फक्त पावसाचे तीन-चार थेंबच मागतो. परंतु, तो मेघ (ढग) एवढा उदार असतो की तो संपूर्ण जगच पाण्याने भरून टाकतो. धन्य आहे ती मोठ्या माणसांची उदारता!

Out of thirst, the Chataka bird asks the cloud for only three or four drops of water. Yet, the cloud is so generous that it fills the entire world with water. Oh, how magnificent is the generosity of the great!

ज्वलति चलितेन्धनोऽग्नि:
विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।
प्रायः स्वं महिमानं

क्रोधात्प्रतिपद्यते जन्तुः।। ४२३।।

लाकडे हलवली की अग्नी अधिक प्रज्वलित होतो, सर्पाला छेडले की तो फणा काढतो. त्याचप्रमाणे, प्रतिकूल परिस्थितीत किंवा डिवचले गेल्यावर प्राणी (किंवा मनुष्य) आपले खरे सामर्थ्य आणि मोठेपण प्रगट करतो.

Fire burns brighter when the fuel is stirred; a serpent raises its hood when provoked. Generally, a living being regains its true glory and power when challenged or moved to anger.

गुणायन्ते दोषा सुजनवदने दुर्जनमुखे
गुणा दोषायन्ते यदिदमपि नो विस्मयपदम्।
महामेघः क्षारं पिबति कुरुते वारि मधुरं
फणी क्षीरं पीत्वा वमति गरलं दुःसहतरम्।।४२४।।

सज्जनांच्या सहवासात दोषांचेही गुणांत रूपांतर होते, तर दुर्जनांच्या संपर्कात गुणांचेही दोष होतात; यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही. पहा, ढग समुद्राचे खारे पाणी पितात पण गोड पाण्याचा वर्षाव करतात, तर साप दूध प्यायल्यानंतरही केवळ विषच ओकतो.

In the company of the good, faults turn into virtues; but in the mouth of the wicked, virtues turn into faults—this is not surprising. A great cloud drinks salty water and turns it into sweet rain, whereas a snake drinks milk and only vomits unbearable poison.

अङ्गं गलितं पलितं तुण्डं
दन्तविहीनं जातं तुण्डम्।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम्।। ४२५।।

शरीर थकले आहे, डोक्याचे केस पांढरे झाले आहेत, तोंड दातविहीन झाले आहे. वृद्ध माणूस हातात काठी घेऊन चालतो, तरीही त्याच्या मनातील आशा मात्र काही केल्या त्याला सोडत नाही.

The body has become frail, the head has turned grey, and the mouth is toothless. The old man walks leaning on a staff, yet the 'lump of desire' (hope/attachment) does not leave him.

श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन

दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन।

विभाति कायः खलु सज्जनानां

परोपकारेण न तु चन्दनेन।।४२६।।

कानांची शोभा कुंडल घातल्याने नाही, तर शास्त्रांच्या श्रवणाने वाढते. हातांची शोभा दानाने वाढते, कंकणाने नाही. त्याचप्रमाणे, सज्जनांचे शरीर परोपकाराने शोभून दिसते, सुगंधी चंदनाचा लेप लावल्याने नाही.

The beauty of the ears is enhanced by listening to sacred knowledge, not by earrings. The hands look beautiful through charity, not by bracelets. Similarly, the bodies of virtuous people shine through acts of benevolence, not by applying sandalwood paste.

शशिनि किल कलङ्कः कण्टकं पद्मनाले

गुणवति विधनत्वं चन्दने कृष्णसर्पः।

उदधिजलमपेयंनिर्मितं येन लोके

स खलु जगति नूनं निर्विवेको विधाता।।४२७।।

चंद्रावर डाग आहे, कमळाच्या देठाला काटे आहेत, गुणवान व्यक्ती अनेकदा निर्धन असते, चंदनाच्या झाडाला सापांचा वेढा असतो आणि अथांग समुद्राचे पाणी पिण्यायोग्य नसते; हे सर्व ज्याने निर्माण केले, तो विधाता (ब्रह्मदेव) खरोखरच विवेकशून्य वाटतो.

There is a spot on the moon, thorns on the lotus stalk, poverty in the virtuous, and black cobras on the sandalwood tree. The one who made the ocean's vast water undrinkable is indeed a Creator lacking in judgment.

न भूप्रदानं न सुवर्णदानं

न गोप्रदानं न तथान्नदानम्।

यथा वदन्तीह महाप्रदानं

सर्वेषु दानेष्वभयप्रदानम्।।४२८।।

भूमीदान, सुवर्णदान, गोदान किंवा अन्नदान हे श्रेष्ठ असले तरी, या सर्वांमध्ये 'अभयदान' (कोणालाही भीतीपासून मुक्त करणे किंवा जीवदान देणे) हेच सर्वात महान दान मानले जाते.

Neither the gift of land, nor gold, nor cows, nor even food is as great as what is called the 'Maha-Pradan' (supreme gift)—the gift of fearlessness or protection (Abhaya-dan).

किं कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्ते

किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण।

मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण।।४२९।।

वसंत ऋतू निघून गेल्यावर कोकिळेच्या गाण्याचा काय उपयोग? घाबरट माणसाने हातात शस्त्रे धरून काय उपयोग? संकटाच्या वेळी पाठ फिरवणाऱ्या मित्राचा काय उपयोग? आणि निरक्षर माणसाच्या जगण्याचा काय उपयोग?

What is the use of a cuckoo's song once spring is gone? What is the point of a coward carrying many weapons? What is the value of a friend who turns away in times of trouble? And what is the use of the life of an illiterate man?

वासः प्रधानं खलु योग्यतायाः

वासोविहीनं विजहाति लक्ष्मीः।

पीताम्बरं वीक्ष्य ददौ स्वकन्यां

दिगम्बरं वीक्ष्य विषं समुद्रः।।४३०।।

योग्यतेसाठी वेशभूषा अत्यंत महत्त्वाची आहे; ज्याच्याकडे वस्त्रे नाहीत (किंवा जो दरिद्री आहे) त्याला लक्ष्मी सोडून जाते. पहा, समुद्रमंथनाच्या वेळी समुद्राने विष्णूंचे 'पीतांबर' (रेशमी वस्त्र) पाहून त्यांना आपली कन्या (लक्ष्मी) दिली, पण महादेवांचे 'दिगंबर' (वस्त्रहीन/व्याघ्रांबर) रूप पाहून त्यांना मात्र विष दिले.

Attire is indeed essential for perceived worth; prosperity abandons the poorly dressed. Seeing Vishnu in fine yellow silks (Pitambara), the Ocean gave him his daughter (Lakshmi); but seeing Shiva as an ascetic (Digambara), he gave him poison.

श्लोक ऐका--गायिका कु परिज्ञा आणि कु मुक्ता

⬇ फाईल डाउनलोड करा (Download MP3)

उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम्।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः।।४३१।।

जो उत्साही आहे, जो दीर्घसूत्री (कामे रेंगाळत ठेवणारा) नाही, ज्याला कामाची पद्धत माहित आहे, जो व्यसनांच्या आहारी गेलेला नाही, जो शूर, कृतज्ञ आणि मैत्रीला जागणारा आहे; अशा व्यक्तीकडे लक्ष्मी (संपत्ती) स्वतःहून राहण्यासाठी येते.

Goddess Lakshmi herself approaches a person for residence who is energetic, not a procrastinator, knows the method of work, is free from vices, brave, grateful, and firm in friendship.

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा।।४३२।।

ज्याप्रमाणे सोन्याची परीक्षा घासणे, कापणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार क्रियांनी केली जाते; त्याचप्रमाणे माणसाची परीक्षा त्याचे शिक्षण (ज्ञान), चारित्र्य, गुण आणि त्याचे कर्म (काम) या चार गोष्टींनी होते.

Just as gold is tested in four ways—by rubbing, cutting, heating, and beating; similarly, a person is tested by four things—their knowledge (learning), character, virtues, and actions.

दरिद्रता धीरतया विराजते
कुरूपता शीलतया विराजते।
कुभोजनं चोष्णतया विराजते
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते।।४३३।।

गरिबी धैर्याने शोभून दिसते, कुरूपता चांगल्या चारित्र्याने लपून (शोभून) जाते. साधे किंवा निकृष्ट जेवण गरम असल्यावर चांगले लागते आणि साधे कपडे स्वच्छ (शुभ्र) असल्यावर शोभून दिसतात.

Poverty is dignified by patience; ugliness is graced by good character. Poor quality food is improved by being served hot, and simple/shabby clothes look decent when they are clean and white.

याचना हि पुरुषस्य गौरवं
नाशयत्यखिलमेव तत्क्षणात्।
यद् बलेर्भवति याचितुं पुरा
विष्णुरप्यतिलघुः स वामनः।।४३४।।

याचना करणे (मागणे) हे माणसाचे संपूर्ण महत्त्व किंवा मोठेपण ताबडतोब नष्ट करते. पहा, जेव्हा भगवान विष्णूंनी सुद्धा दान मागण्याची इच्छा केली, तेव्हा त्यांना देखील लगेचच अत्यंत लहान माणसाचे (वामनाचे) रूप धारण करावे लागले.

Begging destroys a person's entire greatness or importance instantly. Even Lord Vishnu, when he desired to ask for alms, had to become 'Vamana' (short/small).

इतरतापशतानि यदृच्छया

वितर तानि सहे चतुरानन।
अरसिकेषु कवित्वनिवेदनं

शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख।।४३५।।

हे ब्रह्मदेवा, तू माझ्या नशिबात इतर शेकडो दुःखं खुशाल लिही, मी ती सहन करीन. पण ज्यांना काव्याची आवड नाही , अशा अरसिक लोकांसमोर माझे काव्य सादर करण्याची वेळ माझ्यावर आणू नकोस, हे मात्र माझ्या कपाळावर लिहू नकोस!

O Creator (Brahma), you may grant me hundreds of other miseries at your will, I will endure them. But please, do not write in my destiny the ordeal of presenting poetry to those who have no taste for it (the 'Arasikas').

पुराणमित्येव न साधु सर्वं

न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।

सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते

मूढाः परप्रत्ययनेयबुद्धिः।।४३६।।

'जुने आहे' म्हणूनच सर्व चांगले असते असे नाही, आणि 'नवीन काव्य आहे' म्हणून ते वाईट (निंदनीय) नसते. शहाणे लोक स्वतः परीक्षा करून (पारखून) योग्य ते स्वीकारतात; परंतु मूर्ख लोक दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून किंवा बुद्धीने चालणारे असतात.

Everything old is not necessarily good, nor is a poem faulty just because it is new. Wise people examine both and then choose the better one, while a fool's intellect is led by the opinions of others.

अल्पाक्षररमणीयं

यः कथयति निश्चितं स खलु वाग्मी।

बहुवचनमल्पसारं

यः कथयति विप्रलापी सः।।४३७।।

जो कमीत कमी शब्दांत सुंदर आणि अर्थपूर्ण गोष्ट सांगतो, तोच खरा 'वक्ता' (वाग्मी) होय. याउलट, जो खूप बोलतो पण ज्याच्या बोलण्यात सार (अर्थ) कमी असतो, त्याला 'बडबड्या' (विप्रलापी) म्हणतात.

One who speaks beautifully in few words is truly eloquent. On the other hand, one who speaks a lot but with very little substance is merely a rambler (chatterbox).

तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जन:

मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वशः।

समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते

महान्महत्स्वेव करोति विक्रमम्।।४३८।।

जोराचा वारा (वादळ) जमिनीवर वाकलेल्या मऊ गवताला कधीही मुळासकट उपटत नाही. तो फक्त उंच वाढलेल्या वृक्षांनाच धक्का देतो किंवा पाडतो. त्याचप्रमाणे, महान व्यक्ती आपला पराक्रम आपल्या तोडीच्या (बलिष्ठ) लोकांवरच गाजवतात, गरिबांवर किंवा नम्र लोकांवर नाही.

A fierce wind does not uproot the soft blades of grass that bow low. It only strikes down the tall and mighty trees. Similarly, the great show their prowess only against those who are equally powerful.

वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या

सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।

स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला

मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः।।४३९।।

आम्ही येथे झाडांच्या सालांपासून बनवलेली वस्त्रे (वल्कल) नेसून समाधानी आहोत आणि तू तुझ्या संपत्तीने समाधानी आहेस. दोन्हींचा संतोष समान आहे, त्यात कोणताही फरक नाही. खरा दरिद्री तोच आहे ज्याची इच्छा अफाट आहे. जर मन पूर्णपणे समाधानी असेल, तर मग श्रीमंत कोण आणि गरीब कोण?

We are satisfied here with garments made of bark, and you with your wealth. The contentment is equal in both cases, with no real difference. He is truly poor whose greed is boundless. When the mind is satisfied, who is rich and who is poor?

यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः

स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः।

स एव वक्ता स च दर्शनीयः

सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते।।४४०।।

ज्याच्याकडे पैसा आहे, त्यालाच लोक उच्च कुळातील समजतात. त्यालाच पंडित, विद्वान आणि गुणांची पारख करणारा मानले जाते. तोच उत्तम वक्ता आणि देखणा ठरतो. (थोडक्यात काय तर) जगातील सर्व गुण 'सोन्याचा' (पैशाचा) आश्रय घेतात.

He who possesses wealth is considered high-born. He is seen as a scholar, a learned man, and a connoisseur of virtues. He alone is deemed an eloquent speaker and handsome. Indeed, all virtues seek refuge in gold (wealth).

हे पान शेअर करा