॥ श्लोकशिक्षणम् ॥
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.
इयत्ता अकरावी--श्लोक ३८१ ते ४४०
निर्वाणदीपे किमु तैलदानं
चौरे गते वा किमु सावधानम्।
वयोगते किं वनिताविलासः
पयोगते किं खलु सेतुबन्धः।।३८१।।
चौरे गते वा किमु सावधानम्।
वयोगते किं वनिताविलासः
पयोगते किं खलु सेतुबन्धः।।३८१।।
विझलेल्या दिव्यामध्ये तेल टाकून काय उपयोग? चोर निघून गेल्यावर सावध राहून काय फायदा? तारुण्य निघून गेल्यावर विलासी वृत्तीचा काय उपयोग? आणि पाणी वाहून गेल्यावर धरण (सेतू) बांधून काय लाभ?
What is the use of pouring oil into a lamp that has already gone out? What is the point of being cautious after the thief has already left? Of what use are sensual pleasures when youth has passed? Indeed, what is the point of building a dam after the water has already flown away?
किमिष्टमन्नं खरसूकराणां
किं रत्नहारो मृगपक्षिणां च।
अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतं
मूर्खस्य किं शास्त्रकथाप्रसङ्गः।।३८२।।
गाढव आणि डुकरांना पक्वान्नाचे काय महत्त्व? पशु-पक्ष्यांना रत्नहाराचा काय उपयोग? अंधासाठी दिवा आणि बहिऱ्यासाठी गाणे व्यर्थ आहे; त्याचप्रमाणे मूर्ख माणसासाठी शास्त्रातील कथा किंवा चर्चेचा काय उपयोग?
What is the value of delicious food to donkeys and pigs? What use is a necklace of jewels to animals and birds? A lamp for the blind and music for the deaf are useless; similarly, of what relevance is a discussion of scriptures to a fool?
विद्या ददाति विमलं ह्यतुलं प्रकाशं
धर्मो ददाति हृदये परमं च धैर्यम्।
सत्यं ददाति सफलां सततं प्रतिष्ठां
शीलम् सदा विजयते जगतीह लोके।।३८३।।
विद्येमुळे निर्मळ आणि अफाट असा प्रकाश (ज्ञान) मिळतो, धर्मामुळे हृदयात श्रेष्ठ धैर्य निर्माण होते. सत्यामुळे नेहमीच यशस्वी प्रतिष्ठा प्राप्त होते, परंतु या जगात चारित्र्य (शील) हेच नेहमी सर्वांवर विजय मिळवते.
Knowledge gives a pure and incomparable light, while Dharma (righteousness) provides supreme courage in the heart. Truth consistently brings successful prestige, but in this world, character (Shila) always reigns supreme.
जितेन्द्रयत्वं विनयस्य कारणं
गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते।
गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते
जनानुरागः प्रभवो हि संपदः।।३८४।।
इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हे विनयाचे (नम्रतेचे) कारण आहे. विनयामुळे गुणांची वाढ होते. ज्याच्याकडे गुणांची अधिकता असते, अशा माणसावर लोक प्रेम करतात आणि लोकांचे प्रेम लाभणे हेच संपत्तीचे खरे उगमस्थान आहे.
Self-control is the cause of humility; through humility, excellence of virtues is attained. People are drawn toward a man who abounds in virtues, and the affection of the people is the very source of prosperity.
लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः।
कदाचिदपि पर्यटञ्शशविषाणमासादयेत्
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत्।।३८५।।
कदाचित प्रयत्नपूर्वक वाळू रगडली तर त्यातून तेल निघू शकेल, तहानलेला माणूस मृगजळातून पाणी पिऊ शकेल, किंवा भटकताना सशाला शिंगेही सापडतील; पण हट्टी मूर्ख माणसाला कधीही समजावून सांगता येणार नाही.
One might obtain oil from sand by pressing it hard, or a thirsty person might drink water from a mirage, or one might even find a rabbit's horn while wandering; but one can never please the mind of a stubborn fool.
न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं
स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम्।
यथा किराती करिकुम्भजातां
मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम्।३८६।।
ज्याला दुसऱ्याच्या गुणांची थोरवी समजत नाही, तो नेहमी त्याची निंदाच करतो, यात काही नवल नाही. ज्याप्रमाणे भिल्लीण हत्तीच्या गंडस्थळातील मौल्यवान मोती फेकून देऊन (त्याची किंमत न समजल्यामुळे) गुंजांच्या माळा परिधान करते.
It is no surprise that one who does not understand the excellence of another's virtues always speaks ill of them. Just as a forest-dwelling woman discards the precious pearls found in an elephant's temple and instead wears a garland of common seeds (Gunja).
धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते
बलेन किं यश्च रिपून् न बाधते ।
श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरेत्
किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्।।३८७।।
ज्या संपत्तीचा उपयोग दानासाठी किंवा स्वतःच्या उपभोगासाठी होत नाही, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? जे शत्रूचे दमन करू शकत नाही, त्या बलाचा काय उपयोग? ज्या ज्ञानाने (शास्त्राने) धर्माचे आचरण केले जात नाही, त्याचा काय फायदा? आणि जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवू शकत नाही, त्या आत्म्याचा (किंवा स्वतःचा) काय उपयोग?
What is the use of wealth that is neither given in charity nor enjoyed? What is the use of strength that does not overcome enemies? What is the use of learning if one does not practice righteousness (Dharma)? And what is the use of one's existence if one cannot master their own senses?
श्रुतिर्विभिन्ना स्मृतयश्च भिन्ना
नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां
महाजनो येन गतः स पन्थाः।।३८८।।
श्रुती (वेदांचे अर्थ) वेगवेगळे आहेत, स्मृतीग्रंथही परस्परांपासून भिन्न आहेत. असा एकही ऋषी-मुनी नाही ज्याचे शब्द सर्वांनाच अंतिम प्रमाण वाटतील. धर्माचे खरे तत्व हे अत्यंत खोल गुहेत दडलेले (अतिशय सूक्ष्म) आहे. त्यामुळे ज्या मार्गावरून थोर महात्मे गेले आहेत, तोच खरा मार्ग आहे.
The Vedas are diverse and the Smritis (scriptures) differ; there is no single sage whose word is accepted as the sole authority. The essence of Dharma is hidden in a deep cave (is very subtle). Therefore, the path followed by great personalities is the true path.
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकारि पुष्पं खलु चन्दनेषु।
विद्वान्धनाढ्यो न तु दीर्घजीवी
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत्।।३८९।।
सोन्याला सुगंध, ऊसाला फळ आणि चंदनाच्या झाडाला फुले निसर्गाने दिली नाहीत. विद्वान माणूस श्रीमंत नसतो आणि तो दीर्घायुषीही नसतो. असे वाटते की पूर्वी ब्रह्मदेवाला कोणीही योग्य सल्ला देणारा (बुद्धी देणारा) नव्हता, अन्यथा त्याने या त्रुटी ठेवल्या नसत्या.
Nature did not give scent to gold, fruit to the sugarcane stalk, or flowers to the sandalwood tree. A learned man is rarely wealthy, and he is not long-lived. It seems that in the beginning, there was no one to advise the Creator (Brahma), or these perfections would not have been missing.
कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रो
दारिद्र्यदोषेण करोति पापम्।
पापप्रभावान्नरकं प्रयाति
पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी।।३९०।।
कुपात्राला (अयोग्य व्यक्तीला) दान दिल्यामुळे माणूस दरिद्री होतो. दारिद्र्याच्या दुःखामुळे तो पापाचे आचरण करतो. पापकर्म केल्यामुळे तो नरकात जातो आणि पुन्हा दरिद्री म्हणून जन्म घेऊन पुन्हा पापी बनतो. (हे एक दुष्टचक्र आहे).
By giving charity to the unworthy, one becomes poor. Due to the sting of poverty, one commits sins. Because of the influence of sin, one goes to hell and is born poor again, becoming a sinner once more.
सा रम्या नगरी महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्
पार्श्वे तस्य च सा विद्वत्परिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।
पार्श्वे तस्य च सा विद्वत्परिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।
उत्सिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथाः
सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः।।३९१।।
ती रम्य नगरी, तो महान राजा, त्याच्या हाताखालील मांडलिक राजांचा तो समूह, त्याच्या बाजूला असलेली ती विद्वानांची सभा, त्या चंद्रासारख्या सुंदर स्त्रिया, तो गर्विष्ठ राजपुत्रांचा ताफा, ते भाट आणि त्या कथा... ज्याच्या प्रभावामुळे हे सर्व केवळ स्मृतिपटलावर (आठवणीत) शिल्लक राहिले आहे, त्या काळाला माझा नमस्कार असो.
That beautiful city, that great king, that circle of tributary princes, that assembly of learned men by his side, those moon-faced beauties, that group of haughty princes, those bards, and those stories... Salutations to that Time, by whose power all this has passed away into the path of memory.
दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरवः कुत्रापि ते चन्दनाः
पाषाणैः परिपूरिता वसुमती वज्रो मणिर्दुर्लभः।
श्रूयन्ते करटारवाश्च सततं चैत्रे कुहूकूजितं
तन्मन्ये खलसङ्कुलं जगदिदं द्वित्रा: क्षितौ सज्जना: ।। ३९२।।
पृथ्वीवर कडुलिंबाची झाडे पुष्कळ दिसतात, पण चंदनाची झाडे क्वचितच आढळतात. ही धरणी दगडांनी भरलेली आहे, पण हिरा हा मणी दुर्मिळ आहे. कावळ्यांचा ओरडणे सतत ऐकू येते, पण कोकिळेचे कुहू-कुहू फक्त वसंत ऋतूत (चैत्रात) ऐकू येते. म्हणूनच मला वाटते की हे जग दुर्जनांनी भरलेले आहे आणि या पृथ्वीवर सज्जन केवळ दोन-तीनच आहेत.
Neem trees are seen in abundance on earth, but sandalwood trees are found only somewhere. The earth is filled with stones, but a diamond is rare. The cawing of crows is heard constantly, but the "kuhu" song of the cuckoo is heard only in the month of Chaitra. Therefore, I believe this world is crowded with wicked people, and there are only a few good men on this earth.
एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं
गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य।
तावद्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति।।३९३।।
एका दुःखाचा अंत होत नाही किंवा समुद्राच्या पलीकडे पोहचल्याप्रमाणे मी त्यातून सुटत नाही, तोच दुसरे दुःख समोर येऊन ठाकते. संकटे ही नेहमी छिद्र (उणीव) शोधून तिथेच गर्दी करतात.
As I seem to reach the end of one sorrow, like one struggling to reach the opposite shore of an ocean, a second one arrives. Indeed, calamities multiply where they find a weakness.
यत्रास्ति लक्ष्मीर्विनयो न तत्र
अभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः।
उभौ च तौ यत्र न तत्र विद्या
नैकत्र सर्वो गुणसन्निपातः।।३९४।।
जिथे लक्ष्मी (संपत्ती) असते तिथे विनय (नम्रता) नसते; जिथे आगत्य असते तिथे लक्ष्मी दिसत नाही. जिथे हे दोन्ही असतात तिथे विद्या नसते. सर्व गुणांचा संगम एकाच ठिकाणी कधीही नसतो.
Where there is wealth, there is no humility; where there is hospitality, there is no wealth. Where both are present, there is no knowledge. A collection of all virtues is never found in one place.
अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम्
आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् ।
धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं
पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते।।३९५।।
संपत्ती ही पायांच्या धुळीसारखी (चंचल) आहे, तारुण्य हे डोंगरावरून वाहणाऱ्या नदीच्या वेगासारखे (अस्थिर) आहे. आयुष्य हे पाण्याच्या थेंबासारखे चपळ आणि फेसासारखे क्षणभंगूर आहे. जो माणूस स्थिर बुद्धीने स्वर्गाचे द्वार उघडणाऱ्या धर्माचे आचरण करत नाही, तो म्हातारपणात पश्चात्तापाने ग्रासला जाऊन शोकाच्या अग्नीत जळत राहतो.
Wealth is like the dust on one's feet, and youth is like the rapid flow of a mountain river. Life is as fleeting as a drop of water and as transient as foam. He who, with a steady mind, does not practice righteousness (Dharma) which opens the gates of heaven, suffers in old age, consumed by the fire of grief and regret.
गीर्भिर्गुरूणां परुषाक्षराभिः
तिरस्कृता यान्ति नरा महत्त्वम्।
अलब्धशाणोत्कर्षणा नृपाणां
न जातु मौलौ मणयो वसन्ति।।३९६।।
गुरूंच्या कठोर शब्दांनी आणि तिरस्काराने तावून सुलाखून निघालेली माणसेच मोठेपणा मिळवतात. ज्याप्रमाणे शाणयंत्रावर (घासण्याच्या दगडावर) घासल्याशिवाय हिऱ्याला तेज चढत नाही आणि तो राजांच्या मुकुटावर स्थान मिळवू शकत नाही, तसेच माणसाचेही आहे.
Men who are rebuked by the harsh words of their teachers attain greatness. Jewels that have not been ground on a whetstone never reside upon the crowns of kings.
लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च।
श्वा पिण्डदस्य कुरूते गजपुङ्गवस्तु।
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ।। ३९७।।
कुत्रा त्याला अन्न देणाऱ्या समोर शेपूट हलवतो, त्याच्या पायाशी लोळण घेतो, जमिनीवर पडून आपले पोट आणि तोंड दाखवतो. पण श्रेष्ठ हत्ती मात्र (त्याला खायला घालणाऱ्याकडे) केवळ धीरगंभीरपणे पाहतो आणि शेकडो वेळा मनधरणी केल्यानंतरच अन्न ग्रहण करतो.
A dog wags its tail, falls at the feet of the one who feeds it, and lying on the ground, shows its face and belly. But an excellent elephant looks on with dignity and eats only after a hundred entreaties.
रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा
खलेषु सेवा पुरुषाभिमानम्।
याञ्चा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा
चिन्ता बलं हन्त्यदया च लक्ष्मीम्।।३९८।।
म्हातारपण रूपाचा नाश करते, लोभ (तृष्णा) सर्व सुखांचा नाश करतो, दुष्टांची सेवा केल्याने स्वाभिमान नष्ट होतो, याचना (भीक मागणे) केल्याने मोठेपणा संपतो, स्वतःची प्रशंसा केल्याने गुणांचा नाश होतो, काळजी शक्तीचा नाश करते आणि दयाहीनता लक्ष्मीचा (वैभवाचा) नाश करते.
Old age destroys beauty, greed destroys all happiness, and serving the wicked destroys self-respect. Begging destroys dignity, self-praise destroys virtues, worry destroys strength, and ruthlessness destroys prosperity.
त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ
स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः।
नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः
सर्वैरुपायैः फलमेव साध्यम्।।३९९।।
विष्णूने वामन अवतार घेतला, कधी वराह (डुकराचे रूप) झाले तर कधी नृसिंह झाले. यावरून हेच समजते की साध्या, थोर, नीच किंवा अतिनीच, कोणत्याही उपायाने आपले फळ (साध्य) प्राप्त करणे हेच महत्त्वाचे असते.
Vishnu became Vamana (a dwarf), then a boar, and then Narasimha. Whether by humble means, noble means, or even very low means, by all methods, the goal alone must be achieved.
अल्पीयसामेव निवासभूमि-
त्यागात्विपत्तिर्महतां न जातु।
रत्नाकरात्सन्मणयोऽभियान्ति
राज्ञां शिरः काकमुखानि भेकाः।।४००।।
आपले राहण्याचे ठिकाण सोडल्यामुळे केवळ लहान जीवांनाच संकट येते, थोरांना कधीच नाही. समुद्र सोडून गेलेली रत्ने राजांच्या मस्तकावर विराजमान होतात, पण बेडूक मात्र कावळ्यांच्या तोंडात जातात.
Calamity arises from leaving one's home only for the lowly, never for the great. Gems leaving the ocean reach the heads of kings, while frogs (leaving their place) end up in the mouths of crows.
यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटूनमृषा
नैषां गर्ववचः शृणोषि न च तान्प्रत्याशया धावसि
काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे
तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः।।४०१।।
तू श्रीमंतांचे तोंड वारंवार पाहत नाहीस, त्यांची खोटी स्तुती करत नाहीस, त्यांचे गर्विष्ठ शब्द ऐकत नाहीस आणि आशेने त्यांच्या मागे धावत नाहीस. वेळीच कोवळे गवत खातोस आणि झोप आल्यावर शांतपणे निजतोस. हे हरिणा, मला सांग, तू असे कोणते तप केले आहेस की तुला हे सुख लाभले?
You do not gaze at the faces of the wealthy repeatedly, you do not speak false flattery, you do not listen to their arrogant words, and you do not run after them with expectations. You eat tender grass in due time and sleep when sleep comes. Tell me, O Deer, what kind of penance have you performed to attain this?
हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये
गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः।
जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये
विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु।। ४०२।।
कावळ्यांच्या थव्यामध्ये हंस शोभून दिसत नाही. कोल्ह्यांच्या कळपात सिंह शोभत नाही. गाढवांच्या घोळक्यात उत्तम जातीचा घोडा शोभत नाही, तसेच अडाणी लोकांच्या मध्ये विद्वान माणूस शोभून दिसत नाही.
A swan does not shine in a flock of crows; a lion does not look distinguished among a pack of jackals. A high-bred horse does not look grand among a herd of donkeys; similarly, a learned person does not shine among the illiterate.
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री
नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य।।४०३।।
उद्धट माणसाचे यश नष्ट होते, कपटी माणसाची मैत्री नष्ट होते, कर्मशून्य (आळशी) माणसाचे कुळ नष्ट होते आणि केवळ पैशाच्या मागे लागणाऱ्याचा धर्म नष्ट होतो. व्यसनी माणसाला विद्येचे फळ मिळत नाही, कंजूष माणसाला सुख मिळत नाही आणि ज्याचे मंत्री उन्मत्त किंवा बेसावध आहेत, अशा राजाचे राज्य नष्ट होते.
The fame of the arrogant is destroyed; the friendship of the wicked perishes. The lineage of the idle is ruined, and the righteousness of the greedy is lost. A person with vices loses the fruit of knowledge, a miser loses happiness, and the kingdom of a king with negligent ministers is destroyed.
नभोभूषा पूषा कमलवनभूषा मधुकरो
वचोभूषा सत्यं वरविभवभूषा वितरणम्।
मनोभूषा मैत्री मधुसमयभूषा मनसिजः
सदोभूषा सूक्तिः सकलगुणभूषा च विनयः।।४०४।।
आकाशाचा दागिना सूर्य आहे, कमळाच्या वनाचा दागिना भ्रमर आहे. सत्याने वाणी शोभते आणि दातृत्वाने संपत्ती शोभते. मनाचा दागिना मैत्री आहे, वसंत ऋतूचा दागिना कामदेव आहे. सभेचा दागिना सुवचन (सुभाषित) आहे आणि सर्व गुणांचा दागिना विनय (नम्रता) आहे.
The sun is the ornament of the sky; the bee is the ornament of the lotus grove. Truth is the ornament of speech, and charity is the ornament of great wealth. Friendship is the ornament of the mind; Cupid is the ornament of the spring season. A good saying is the ornament of an assembly, and humility is the ornament of all virtues.
सस्यानि स्वयमत्ति चेद्वसुमती माता सुतं हन्ति चेत्-
वेलामम्बुधिर्विलङ्घयति चेद्भूमिं दहेत्पावकः।
आकाशं जनमस्तके पतति चेदन्नं विषं चेत्
अन्यायं कुरुते यदि क्षितिपतिः कस्तं निरोद्धुं क्षमः।।४०५।।
जर पृथ्वी स्वतःच पिके खाऊ लागली, जर माताच स्वतःच्या पुत्राचा वध करू लागली, जर समुद्राने आपली मर्यादा ओलांडली, जर अग्नीने भूमीलाच जाळले, जर आकाश लोकांच्या डोक्यावर कोसळले किंवा जर अन्नच विष बनले—आणि जर राजाच अन्याय करू लागला, तर त्याला रोखण्यास कोण समर्थ आहे?
If Mother Earth herself eats the crops, if a mother kills her own son, if the ocean transgresses its bounds, if fire burns the earth, if the sky falls upon the heads of people, or if food itself becomes poison—similarly, if the ruler himself commits injustice, who is capable of stopping him?
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा।
भवति हि पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः।।४०६।।
गुरू ज्याप्रमाणे बुद्धिमान शिष्याला विद्या देतात, त्याचप्रमाणे ते मंदबुद्धी (जड) शिष्यालाही देतात. ते त्यांच्या ग्रहणशक्तीमध्ये स्वतःहून वाढ करत नाहीत किंवा ती हिरावूनही घेत नाहीत. तरीही त्यांच्या विद्येच्या फलामध्ये मोठा फरक पडतो; ज्याप्रमाणे स्वच्छ मणीच बिंब (प्रतिबिंब) ग्रहण करू शकतो, मातीचा गोळा नाही.
A teacher imparts knowledge to a wise student exactly as he does to a dull-witted one; he neither creates nor destroys their innate power of understanding. Yet, there is a vast difference in the result, just as a polished gem is capable of reflecting an image, but a lump of clay is not.
शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
सङ्क्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव।।४०७।।
कोणा एका शिक्षकाची स्वतःची शिकण्याची किंवा कृती करण्याची पद्धत उत्तम असते, तर दुसऱ्या कोणामध्ये ती विद्या इतरांकडे संक्रमित करण्याची (शिकवण्याची) विशेष कला असते. ज्याच्याकडे या दोन्ही गोष्टी उत्तम आहेत, तोच शिक्षकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जावा.
One teacher may possess excellence in his own performance, while another may have a specialized skill in communicating that knowledge to others. He who possesses both qualities in a superior manner should indeed be placed at the forefront of all educators.
लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरो:
तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम्।
यस्यागमः केवलजीविकायै
तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति।। ४०८।।
"मला मानाचे स्थान मिळाले आहे" असे समजून ( ते जाईल या भीतीने) जो वादाला घाबरतो आणि दुसऱ्याने केलेली निंदा सहन करतो, तसेच ज्याचे ज्ञान केवळ उपजीविकेचे साधन आहे, त्याला ज्ञानाचा व्यापार करणारा 'व्यापारी' म्हटले जाते.
He who, having attained a position, shies away from debate and tolerates insults from others, and whose learning is solely for the sake of a livelihood, is called a merchant who trades in knowledge.
ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां
जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैषः यत्नः।
उत्पत्स्यते हि मम कोऽपि समानधर्मा
कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।।४०९।।
येथे जे कोणी माझी उपेक्षा किंवा निंदा करत असतील, त्यांनी हे जाणून घ्यावे की माझा हा प्रयत्न त्यांच्यासाठी नाही. या जगात माझ्यासारखाच विचार करणारा (समानधर्मी) कोणीतरी नक्कीच जन्माला येईल; कारण काळ अनंत आहे आणि पृथ्वी विशाल आहे.
Those who treat me with contempt should know that this effort of mine is not for them. Someone with a kindred spirit will surely be born, for time is endless and the earth is vast.
एते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थान्परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमद्यमभृताः स्वार्थाविरोधेन ये।
तेऽमी मनुष्यराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे।।४१०।।
जे स्वतःच्या स्वार्थाचा त्याग करून दुसऱ्यांचे भले करतात ते 'सत्पुरुष' (सज्जन) आहेत. जे स्वतःच्या स्वार्थाला बाधा न आणता दुसऱ्यांना मदत करतात ते 'सामान्य' माणसे आहेत. जे स्वतःच्या स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करतात ते 'मानव-राक्षस' आहेत; पण जे कोणत्याही कारणाशिवाय दुसऱ्याचे नुकसान करतात, त्यांना काय म्हणावे हे आम्हाला समजत नाही.
Those who sacrifice their own interests to do good for others are 'Saintly Men.' Those who help others as long as it does not conflict with their own interests are 'Ordinary Men.' Those who destroy the well-being of others for their own gain are 'Human-Demons.' But as for those who destroy others' welfare for no reason at all, we do not know what to call them.
मन्दं हसन्तं प्रभया लसन्तं
जनस्य चित्तं सततं हरन्तम्।
वेणुं नितान्तं मधु नादयन्तं
बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि।।४११।।
जनस्य चित्तं सततं हरन्तम्।
वेणुं नितान्तं मधु नादयन्तं
बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि।।४११।।
मंद हास्य करणाऱ्या, तेजाने तळपणाऱ्या आणि लोकांचे चित्त सतत हरण करणाऱ्या, अत्यंत मधुर वेणूवादन करणाऱ्या बालमुकुंदाचे मी मनात स्मरण करतो।
I meditate upon the child Mukunda, who smiles gently, shines with brilliance, constantly captivates the minds of people, and plays the flute most sweetly.
आश्वास्य च पर्वतकुलं तपनोष्मतप्तं
दुर्दाववह्निविधुराणि च काननानि।
नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा
रिक्तोऽसि यज्जलद सैव तवोत्तमा श्रीः।। ४१२।।
सूर्याच्या तापाने तापलेल्या पर्वतसमूहांना दिलासा देऊन, भीषण वणव्याने होरपळलेली वने शांत करून आणि शेकडो नद्या-नद भरून टाकल्यानंतर हे मेघा, तू जो रिक्त झाला आहेस, तीच तुझी खरी आणि उत्तम शोभा आहे.
O Cloud, after comforting mountains scorched by the sun, cooling forests distressed by wildfires, and filling hundreds of rivers, the fact that you are now empty is indeed your greatest glory.
खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा
श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं खलु मनः श्रोतुं पुर्वाञ्छति।
अज्ञान् ज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुं समर्थो भवेत्
कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यकः सङ्ग्रहः।।४१३।।
श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं खलु मनः श्रोतुं पुर्वाञ्छति।
अज्ञान् ज्ञानवतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुं समर्थो भवेत्
कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यकः सङ्ग्रहः।।४१३।।
खिन्न झालेले मन सुभाषिते ऐकून नेहमी प्रसन्न होते. दुसऱ्याचे सुभाषित ऐकल्यावर मन पुन्हा नवे सुभाषित ऐकण्याची इच्छा करते. सुभाषिते अज्ञानी तसेच ज्ञानवंतांनाही वश करण्यास समर्थ असतात, म्हणूनच मानवांनी सुभाषितांचा संग्रह अवश्य करावा.
A distressed mind always finds delight in a subhashita; upon hearing one, the mind craves to hear another. Since subhashitas can influence both the ignorant and the wise, people must maintain a collection of them.
वार्ता च कौतुकवती विमला च विद्या
लोकोत्तरः परिमलश्च कुरङ्गनाभेः।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवार-
मेतत्त्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ।।४१४।।
लोकोत्तरः परिमलश्च कुरङ्गनाभेः।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवार-
मेतत्त्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ।।४१४।।
कुतूहल निर्माण करणारी बातमी, निर्मळ विद्या आणि कस्तुरीचा अलौकिक सुगंध; या तीन गोष्टी पाण्यावर पडलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे या पृथ्वीवर स्वतःहून पसरतात, त्यांना रोखणे कठीण असते.
Interesting news, pure knowledge, and the extraordinary fragrance of musk; like a drop of oil on water, these three spread irresistibly on their own across the earth.
कोलाहले काकुलस्य जाते
विराजते कोकिलकूजितं किम्।
परस्परं संवदतां खलानां
मौनं विधेयं सततं सुधीभिः।। ४१५।।
जेथे कावळ्यांचा मोठा कोलाहल सुरू असतो, तेथे कोकिळेचे कूजन कोणाला ऐकू येणार किंवा शोभणार? त्याचप्रमाणे, जेव्हा दुर्जन एकमेकांशी भांडत किंवा बोलत असतात, तेव्हा बुद्धिमान लोकांनी नेहमी मौन पाळावे.
When there is a loud clamor of crows, can the song of a cuckoo be distinguished or appreciated? Similarly, when the wicked are arguing amongst themselves, the wise should always remain silent.
रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो
भ्राता सुधामयतनुः पतिरादिदेवः।
केनापरेण कमले बत शिक्षितानि
सारङ्गशृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि।। ४१६।।
रत्नाकर (समुद्र) तुझा पिता आहे, कमळ तुझे निवासस्थान आहे, अमृतमय शरीराचा चंद्र तुझा भाऊ आहे आणि प्रत्यक्ष आदिदेव विष्णू तुझे पती आहेत; तरीही हे कमले (लक्ष्मी), हरणाच्या शिंगाप्रमाणे हे कुटिल चाळे तुला इतर कोणी शिकवले? (अर्थात इतक्या उच्च कुळातील असूनही तू एका ठिकाणी स्थिर का राहत नाहीस?)
Ratnakara (the Ocean) is your father, the lotus is your abode, the nectar-bodied Moon is your brother, and Lord Vishnu himself is your husband. Despite this, O Lakshmi, by whom were you taught these crooked behaviors, as twisted as the horns of a deer?
विधिरेव विशेषगर्हणीयः
करट त्वं रट कस्तवापराधः।
सहकारतरौ चकार
यस्ते सह वासं सरलेन कोकिलेन।। ४१७।।
विधाता किंवा दैवच विशेष निंदनीय आहे. हे कावळ्या, तू ओरडत राहा, यात तुझा काय अपराध? दोष तर त्या विधात्याचा आहे, ज्याने आंब्याच्या झाडावर तुझा आणि त्या साध्या-भोळ्या कोकिळेचा एकत्र निवास घडवून आणला. (दुर्गुणी आणि सद्गुणी माणसांच्या एकत्र सहवासात दुर्गुणी मनुष्य आपले वाईट गुण प्रकट करत राहतो. त्याला कोणीही अडवत नाही. त्यामुळे या दोघांना एकत्र आणणारा ब्रह्मदेवच दोषी आहे असे कवी म्हणतो)
Destiny alone is particularly blameworthy. O Crow, keep cawing, for what is your fault? The fault lies with the Creator, who made you dwell on the same mango tree alongside the simple-hearted cuckoo. (When a good and a bad person come together because of fate, the bad person keeps expressing his bad qualities unhindered. So the poet thinks that for this union of the good and the bad the only blameworthy one is Brahma, the creatoor who has made this union.)
आघ्रातं परिचुम्बितं ननु मुहुर्लीढं ततश्चर्वितं
त्यक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तत्र व्यथां मा कृथाः।
हे सद्रत्न तवैतदेव कुशलं यद्वानरेणादरा-
दन्तःसारविलोकनव्यसनिना चूर्णीकृतं नाश्मना।। ४१८।।
तुला हुंगले गेले, वारंवार ओठांशी लावले गेले, चाटले गेले आणि मग चावले गेले; शेवटी नीरस मनाने जमिनीवर फेकून दिले गेले, तरीही हे श्रेष्ठ रत्ना (फळा), तू व्यथा करू नकोस. तुझे यातच कल्याण आहे की, त्या वानराने केवळ तुझ्या अंतरंगातील सार पाहण्याच्या नादात तुझे दगडाने चूर्ण केले नाही हेच नशीब समज
You were smelled, repeatedly kissed, licked, and then chewed; finally, you were cast away on the ground with a disinterested mind. O precious gem (fruit), do not grieve over this. It is your good fortune that the monkey, in his eagerness to see your inner essence, did not crush you into powder.
नायं प्रयाति विकृतिं विरसो न यः स्यात्
न क्षीयते बहुजनैः नितरां निपीतः।
जाड्यं निहन्ति रुचिं एति करोति तृप्तिं
नूनं सुभाषितरसः अन्यरसातिशायी।।४१९।।
हा सुभाषितरस कधीही विकृत होत नाही, तो कधीही बेचव होत नाही. कितीही लोकांनी त्याचे प्राशन केले तरी तो कधीही संपत नाही. तो जडत्व (अज्ञान) नष्ट करतो, रुची निर्माण करतो आणि समाधान देतो. खरोखर, सुभाषितरस हा इतर सर्व रसांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
This essence of wise sayings never undergoes change, nor does it ever become tasteless. It is not diminished even when consumed intensely by many people. It destroys dullness, brings relish, and provides satisfaction. Truly, the essence of Subhashitas surpasses all other juices.
अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति
हालाहल मा स्म तात दृप्यः।
ननु सन्ति भवादृशानि भूयो
भवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्।। ४२०।।
"मीच सर्वात भयानक आणि भयंकर आहे" असा गर्व हे हलाहल विषा, तू करू नकोस. अरे, तुझ्यासारखी (विषासारखी) दुर्जनांची अनेक वचने या जगात पावलोपावली उपलब्ध आहेत.
"I alone am the master of all things terrible," O Halahala poison, do not be so proud. Indeed, there are many words of wicked people in this world that are just like you.
धनानि भूमौ पशवश्च गोष्ठे
भार्या गृहद्वारि जनः श्मशाने।
देहश्चितायां परलोकमार्गे
कर्मानुगो गच्छति जीव एकः।।४२१।।
भार्या गृहद्वारि जनः श्मशाने।
देहश्चितायां परलोकमार्गे
कर्मानुगो गच्छति जीव एकः।।४२१।।
मृत्यूनंतर धन जमिनीखाली (गाडलेले किंवा बँकेत) राहते, गुरेढोरे गोठ्यातच राहतात, पत्नी घराच्या उंबरठ्यापर्यंत सोबत येते आणि नातेवाईक-मित्र स्मशानापर्यंत येतात. शरीर चितेवर जळून जाते; पण परलोकाच्या मार्गावर जीव फक्त आपल्या कर्मांनुसार एकटाच पुढे जातो.
After death, wealth remains on the ground, cattle stay in the stable, the wife follows up to the doorway, and kinsmen to the crematorium. The body is left on the pyre; on the path to the next world, the soul departs alone, followed only by its deeds (karma).
चातकस्त्रिचतुरान्पयःकणान्
याचते जलधरं पिपासया।
सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा
हन्त हन्त महतामुदारता।। ४२२।।
तहानलेला चातक पक्षी मेघाकडे फक्त पावसाचे तीन-चार थेंबच मागतो. परंतु, तो मेघ (ढग) एवढा उदार असतो की तो संपूर्ण जगच पाण्याने भरून टाकतो. धन्य आहे ती मोठ्या माणसांची उदारता!
Out of thirst, the Chataka bird asks the cloud for only three or four drops of water. Yet, the cloud is so generous that it fills the entire world with water. Oh, how magnificent is the generosity of the great!
ज्वलति चलितेन्धनोऽग्नि:
विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।
प्रायः स्वं महिमानं
क्रोधात्प्रतिपद्यते जन्तुः।। ४२३।।
लाकडे हलवली की अग्नी अधिक प्रज्वलित होतो, सर्पाला छेडले की तो फणा काढतो. त्याचप्रमाणे, प्रतिकूल परिस्थितीत किंवा डिवचले गेल्यावर प्राणी (किंवा मनुष्य) आपले खरे सामर्थ्य आणि मोठेपण प्रगट करतो.
Fire burns brighter when the fuel is stirred; a serpent raises its hood when provoked. Generally, a living being regains its true glory and power when challenged or moved to anger.
गुणायन्ते दोषा सुजनवदने दुर्जनमुखे
गुणा दोषायन्ते यदिदमपि नो विस्मयपदम्।
महामेघः क्षारं पिबति कुरुते वारि मधुरं
फणी क्षीरं पीत्वा वमति गरलं दुःसहतरम्।।४२४।।
सज्जनांच्या सहवासात दोषांचेही गुणांत रूपांतर होते, तर दुर्जनांच्या संपर्कात गुणांचेही दोष होतात; यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही. पहा, ढग समुद्राचे खारे पाणी पितात पण गोड पाण्याचा वर्षाव करतात, तर साप दूध प्यायल्यानंतरही केवळ विषच ओकतो.
In the company of the good, faults turn into virtues; but in the mouth of the wicked, virtues turn into faults—this is not surprising. A great cloud drinks salty water and turns it into sweet rain, whereas a snake drinks milk and only vomits unbearable poison.
अङ्गं गलितं पलितं तुण्डं
दन्तविहीनं जातं तुण्डम्।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम्।। ४२५।।
शरीर थकले आहे, डोक्याचे केस पांढरे झाले आहेत, तोंड दातविहीन झाले आहे. वृद्ध माणूस हातात काठी घेऊन चालतो, तरीही त्याच्या मनातील आशा मात्र काही केल्या त्याला सोडत नाही.
The body has become frail, the head has turned grey, and the mouth is toothless. The old man walks leaning on a staff, yet the 'lump of desire' (hope/attachment) does not leave him.
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन।
विभाति कायः खलु सज्जनानां
परोपकारेण न तु चन्दनेन।।४२६।।
कानांची शोभा कुंडल घातल्याने नाही, तर शास्त्रांच्या श्रवणाने वाढते. हातांची शोभा दानाने वाढते, कंकणाने नाही. त्याचप्रमाणे, सज्जनांचे शरीर परोपकाराने शोभून दिसते, सुगंधी चंदनाचा लेप लावल्याने नाही.
The beauty of the ears is enhanced by listening to sacred knowledge, not by earrings. The hands look beautiful through charity, not by bracelets. Similarly, the bodies of virtuous people shine through acts of benevolence, not by applying sandalwood paste.
शशिनि किल कलङ्कः कण्टकं पद्मनाले
गुणवति विधनत्वं चन्दने कृष्णसर्पः।
उदधिजलमपेयंनिर्मितं येन लोके
स खलु जगति नूनं निर्विवेको विधाता।।४२७।।
चंद्रावर डाग आहे, कमळाच्या देठाला काटे आहेत, गुणवान व्यक्ती अनेकदा निर्धन असते, चंदनाच्या झाडाला सापांचा वेढा असतो आणि अथांग समुद्राचे पाणी पिण्यायोग्य नसते; हे सर्व ज्याने निर्माण केले, तो विधाता (ब्रह्मदेव) खरोखरच विवेकशून्य वाटतो.
There is a spot on the moon, thorns on the lotus stalk, poverty in the virtuous, and black cobras on the sandalwood tree. The one who made the ocean's vast water undrinkable is indeed a Creator lacking in judgment.
न भूप्रदानं न सुवर्णदानं
न गोप्रदानं न तथान्नदानम्।
यथा वदन्तीह महाप्रदानं
सर्वेषु दानेष्वभयप्रदानम्।।४२८।।
भूमीदान, सुवर्णदान, गोदान किंवा अन्नदान हे श्रेष्ठ असले तरी, या सर्वांमध्ये 'अभयदान' (कोणालाही भीतीपासून मुक्त करणे किंवा जीवदान देणे) हेच सर्वात महान दान मानले जाते.
Neither the gift of land, nor gold, nor cows, nor even food is as great as what is called the 'Maha-Pradan' (supreme gift)—the gift of fearlessness or protection (Abhaya-dan).
किं कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्ते
किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण।
मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन
किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण।।४२९।।
वसंत ऋतू निघून गेल्यावर कोकिळेच्या गाण्याचा काय उपयोग? घाबरट माणसाने हातात शस्त्रे धरून काय उपयोग? संकटाच्या वेळी पाठ फिरवणाऱ्या मित्राचा काय उपयोग? आणि निरक्षर माणसाच्या जगण्याचा काय उपयोग?
What is the use of a cuckoo's song once spring is gone? What is the point of a coward carrying many weapons? What is the value of a friend who turns away in times of trouble? And what is the use of the life of an illiterate man?
वासः प्रधानं खलु योग्यतायाः
वासोविहीनं विजहाति लक्ष्मीः।
पीताम्बरं वीक्ष्य ददौ स्वकन्यां
दिगम्बरं वीक्ष्य विषं समुद्रः।।४३०।।
योग्यतेसाठी वेशभूषा अत्यंत महत्त्वाची आहे; ज्याच्याकडे वस्त्रे नाहीत (किंवा जो दरिद्री आहे) त्याला लक्ष्मी सोडून जाते. पहा, समुद्रमंथनाच्या वेळी समुद्राने विष्णूंचे 'पीतांबर' (रेशमी वस्त्र) पाहून त्यांना आपली कन्या (लक्ष्मी) दिली, पण महादेवांचे 'दिगंबर' (वस्त्रहीन/व्याघ्रांबर) रूप पाहून त्यांना मात्र विष दिले.
Attire is indeed essential for perceived worth; prosperity abandons the poorly dressed. Seeing Vishnu in fine yellow silks (Pitambara), the Ocean gave him his daughter (Lakshmi); but seeing Shiva as an ascetic (Digambara), he gave him poison.
उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम्।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः।।४३१।।
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम्।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः।।४३१।।
जो उत्साही आहे, जो दीर्घसूत्री (कामे रेंगाळत ठेवणारा) नाही, ज्याला कामाची पद्धत माहित आहे, जो व्यसनांच्या आहारी गेलेला नाही, जो शूर, कृतज्ञ आणि मैत्रीला जागणारा आहे; अशा व्यक्तीकडे लक्ष्मी (संपत्ती) स्वतःहून राहण्यासाठी येते.
Goddess Lakshmi herself approaches a person for residence who is energetic, not a procrastinator, knows the method of work, is free from vices, brave, grateful, and firm in friendship.
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा।।४३२।।
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते
निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा।।४३२।।
ज्याप्रमाणे सोन्याची परीक्षा घासणे, कापणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार क्रियांनी केली जाते; त्याचप्रमाणे माणसाची परीक्षा त्याचे शिक्षण (ज्ञान), चारित्र्य, गुण आणि त्याचे कर्म (काम) या चार गोष्टींनी होते.
Just as gold is tested in four ways—by rubbing, cutting, heating, and beating; similarly, a person is tested by four things—their knowledge (learning), character, virtues, and actions.
दरिद्रता धीरतया विराजते
कुरूपता शीलतया विराजते।
कुभोजनं चोष्णतया विराजते
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते।।४३३।।
गरिबी धैर्याने शोभून दिसते, कुरूपता चांगल्या चारित्र्याने लपून (शोभून) जाते. साधे किंवा निकृष्ट जेवण गरम असल्यावर चांगले लागते आणि साधे कपडे स्वच्छ (शुभ्र) असल्यावर शोभून दिसतात.
Poverty is dignified by patience; ugliness is graced by good character. Poor quality food is improved by being served hot, and simple/shabby clothes look decent when they are clean and white.
याचना हि पुरुषस्य महत्त्वं
नाशयत्यखिलमेव तथा हि।
सद्य एव भगवानपि विष्णुः
वामनो भवति याचितुमिच्छन्।।४३४।।
याचना करणे (मागणे) हे माणसाचे संपूर्ण महत्त्व किंवा मोठेपण नष्ट करते. पहा, जेव्हा भगवान विष्णूंनी सुद्धा दान मागण्याची इच्छा केली, तेव्हा त्यांना देखील लगेच 'वामन' (बटु/लहान) रूप धारण करावे लागले.
Begging destroys a person's entire greatness or importance instantly. Even Lord Vishnu, when he desired to ask for alms, had to become 'Vamana' (short/small).
इतरतापशतानि यदृच्छया वितर
तानि सहे चतुरानन।
अरसिकेषु कवित्वनिवेदनं शिरसि
मा लिख मा लिख मा लिख।।४३५।।
हे ब्रह्मदेवा, तू माझ्या नशिबात इतर शेकडो दुःखं खुशाल लिही, मी ती सहन करीन. पण ज्यांना काव्याची आवड नाही , अशा अरसिक लोकांसमोर माझे काव्य सादर करण्याची वेळ माझ्यावर आणू नकोस, हे मात्र माझ्या कपाळावर लिहू नकोस!
O Creator (Brahma), you may grant me hundreds of other miseries at your will, I will endure them. But please, do not write in my destiny the ordeal of presenting poetry to those who have no taste for it (the 'Arasikas').
पुराणमित्येव न साधु सर्वं
न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
मूढाः परप्रत्ययनेयबुद्धिः।।४३६।।
'जुने आहे' म्हणूनच सर्व चांगले असते असे नाही, आणि 'नवीन काव्य आहे' म्हणून ते वाईट (निंदनीय) नसते. शहाणे लोक स्वतः परीक्षा करून (पारखून) योग्य ते स्वीकारतात; परंतु मूर्ख लोक दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून किंवा बुद्धीने चालणारे असतात.
Everything old is not necessarily good, nor is a poem faulty just because it is new. Wise people examine both and then choose the better one, while a fool's intellect is led by the opinions of others.
अल्पाक्षररमणीयं यः कथयति
निश्चितं स खलु वाग्मी।
बहुवचनमल्पसारं यः कथयति
विप्रलापी सः।।४३७।।
जो कमीत कमी शब्दांत सुंदर आणि अर्थपूर्ण गोष्ट सांगतो, तोच खरा 'वक्ता' (वाग्मी) होय. याउलट, जो खूप बोलतो पण ज्याच्या बोलण्यात सार (अर्थ) कमी असतो, त्याला 'बडबड्या' (विप्रलापी) म्हणतात.
One who speaks beautifully in few words is truly eloquent. On the other hand, one who speaks a lot but with very little substance is merely a rambler (chatterbox).
तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो
मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वशः।
समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते
महान्महत्स्वेव करोति विक्रमम्।।४३८।।
जोराचा वारा (वादळ) जमिनीवर वाकलेल्या मऊ गवताला कधीही मुळासकट उपटत नाही. तो फक्त उंच वाढलेल्या वृक्षांनाच धक्का देतो किंवा पाडतो. त्याचप्रमाणे, महान व्यक्ती आपला पराक्रम आपल्या तोडीच्या (बलिष्ठ) लोकांवरच गाजवतात, गरिबांवर किंवा नम्र लोकांवर नाही.
A fierce wind does not uproot the soft blades of grass that bow low. It only strikes down the tall and mighty trees. Similarly, the great show their prowess only against those who are equally powerful.
वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या
सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।
स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला
मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः।।४३९।।
आम्ही येथे झाडांच्या सालांपासून बनवलेली वस्त्रे (वल्कल) नेसून समाधानी आहोत आणि तू तुझ्या संपत्तीने समाधानी आहेस. दोन्हींचा संतोष समान आहे, त्यात कोणताही फरक नाही. खरा दरिद्री तोच आहे ज्याची इच्छा अफाट आहे. जर मन पूर्णपणे समाधानी असेल, तर मग श्रीमंत कोण आणि गरीब कोण?
We are satisfied here with garments made of bark, and you with your wealth. The contentment is equal in both cases, with no real difference. He is truly poor whose greed is boundless. When the mind is satisfied, who is rich and who is poor?
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः
स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः
सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते।।४४०।।
ज्याच्याकडे पैसा आहे, त्यालाच लोक उच्च कुळातील समजतात. त्यालाच पंडित, विद्वान आणि गुणांची पारख करणारा मानले जाते. तोच उत्तम वक्ता आणि देखणा ठरतो. (थोडक्यात काय तर) जगातील सर्व गुण 'सोन्याचा' (पैशाचा) आश्रय घेतात.
He who possesses wealth is considered high-born. He is seen as a scholar, a learned man, and a connoisseur of virtues. He alone is deemed an eloquent speaker and handsome. Indeed, all virtues seek refuge in gold (wealth).
हे पान शेअर करा
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.