॥ श्लोकशिक्षणम् ॥
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.
इयत्ता बारावी--श्लोक ४४१ ते ५००
शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं
सर्वार्थसिद्धौ हि तनुः प्रधानम्।
तनुं समर्थां कुरुते सदा नरः
सुखं च दुःखं च तनुर्निबद्धम् ।।४४१।।
सर्वार्थसिद्धौ हि तनुः प्रधानम्।
तनुं समर्थां कुरुते सदा नरः
सुखं च दुःखं च तनुर्निबद्धम् ।।४४१।।
कोणतेही कर्तव्य (धर्म) पार पाडण्यासाठी शरीर हे पहिले आणि मुख्य साधन आहे. सर्व प्रकारच्या यशप्राप्तीसाठी शरीरच प्रधान असते. म्हणूनच माणसाने आपले शरीर नेहमी समर्थ (सुदृढ) ठेवावे, कारण सुख आणि दुःख यांचा अनुभव घेणारे शरीरच आहे.
The body is indeed the primary instrument for performing duties. For the attainment of all goals, the physical self is paramount. Therefore, one should always keep the body capable, for both happiness and sorrow are bound to it.
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन
स्नानेन शुद्धिर्न तु चन्दनेन ।
मानेन तृप्तिर्न तु भोजनेन
ज्ञानेन मुक्तिर्न तु मण्डनेन ।।४४२।।
हाताची शोभा दानाने वाढते, कंकणाने (दागिन्यांनी) नव्हे. शरीराची शुद्धी स्नानाने होते, चंदनाच्या उटीने नव्हे. मनाची तृप्ती सन्मानाने होते, केवळ भोजनाने नव्हे आणि मोक्ष हा ज्ञानाने मिळतो, केवळ बाह्य सजावटीने (वेषाने) नव्हे.
The hand is graced by charity, not by bracelets. Purity comes through bathing, not by sandalwood paste. Satisfaction is achieved through honor, not merely by food, and liberation is attained through knowledge, not by outward adornment.
योsयं परापकरणाय सृजत्युपायं
तेनैव तस्य नियमेन भवेद्विनाश:।
धूमं प्रसूते नयनान्धकरं यमग्नि:
भूत्वाsम्बुदः स शमयेन्सलिलैस्तमेव।।४४३।।
जो माणूस दुसऱ्याचे नुकसान करण्यासाठी नवनवीन उपाय शोधतो, नियमानुसार त्याच उपायाने त्याचा स्वतःचा विनाश होतो. ज्याप्रमाणे अग्नी डोळ्यांना अंध करणारा धूर निर्माण करतो, पण तोच धूर ढग बनून पाऊस पाडतो आणि शेवटी त्याच अग्नीला विझवतो.
He who devises means to harm others is invariably destroyed by those very means. Just as fire produces smoke that blinds the eyes, yet that smoke turns into clouds and extinguishes the same fire with rain.
आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं
तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयो:।
शेषं व्याधिवियोगदु:खसहितं सेवादिभिर्नीयते
जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुत: प्राणिनाम्।।४४४।।
माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे मानले तर त्यातील अर्धे (पन्नास वर्षे) रात्री निद्रेत जातात. उरलेल्या पन्नास वर्षांतील अर्धी वर्षे बालपण आणि वृद्धत्वात निघून जातात. उरलेले आयुष्य आजारपण, विरह आणि दुःख यात व्यतीत होते. पाण्याच्या लाटेप्रमाणे चंचल असणाऱ्या या आयुष्यात प्राण्यांना शाश्वत सुख कोठून मिळणार?
A human's lifespan is roughly a hundred years; half is spent in sleep at night. Of the remaining half, part goes into childhood and old age. What is left is consumed by illness, separation, and sorrow. In a life as fleeting as a wave on water, where is the lasting happiness for living beings?
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य:
तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्म:।
मायाचारो मायया वर्तितव्य:
साध्वाचार: साधुना प्रत्युपेय:।।४४५।।
समोरचा मनुष्य आपल्याबरोबर ज्या प्रकारे वागतो त्याच्याशी तसेच वागणे हाच धर्म आहे. धूर्तपणे वागणाऱ्याशी आपणही महाधूर्तपणे वागले पाहिजे.आणि सदाचराची परतफेड सदाचरणानेच केली पाहिजे.
In whatever manner a man behaves with us; he should be treated in the same manner. This is the rule of appropriate conduct. Deceitful behaviour should be reciprocated by deceit and good conduct by candidacy.
अर्थागमो नित्यमरोगिता च
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या
षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन्।।४४६।।
हे राजा! खात्रीशीर वेतन ,सदैव निरामय आरोग्य, प्रिय असणारी आणि गोड बोलणारी पत्नी, आज्ञाधारक मुलगा, आणि संपत्ती मिळवून देणारी विद्या या सहा गोष्टी म्हणजे भौतिक जगातील सुखे होत.
Oh king, assured income, always being in sound health, wife who is dear and who talks sweetly, son who is obedient and knowledge which generates wealth-- these six are the things of happiness in this world of mortal beings.
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्।।४४७।।
दिवसाच्या पूर्वार्धात सुरुवातीला मोठी असणारी सावली नंतर हळूहळू लहान होत जाते आणि उत्तरार्धात अगोदर लहान असणारी सावली नंतर मोठी होत जाते. या सावलीप्रमाणेच दुष्टांचा मैत्रीभाव सुरुवातीला मोठा आणि नंतर घटत जाणारा तर सज्जनांची मैत्री आधी लहान आणि नंतर वाढत जाणारी असते.
The friendship with the crooked and the righteous differs like that shadow which is larger in the beginning and goes on gradually decreasing in the first half of the day and that which is small in the beginning and goes on increasing afterwards in the second half of the day.
पापान्निवारयति योजयते हिताय
गुह्यं च गूहति गुणान्प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्त: ।।४४८।।
पापाचरणापासून आपल्याला वाचवतो, कल्याणकारक गोष्ट करण्याची प्रेरणा देतो, रहस्य झाकून ठेवतो आणि आपले गुण प्रकट करतो. आपण संकटात सापडल्यावर आपल्याला कधीही सोडून देत नाही, आणि गरजेच्या वेळी मदत करतो. हे चांगल्या मित्राचे लक्षण आहे असे सज्जन लोक सांगतात.
A true friend takes you away from sinful conduct and motivates you to do good. He conceals your secrets and divulges our good qualities only. He never forsakes us in the time of calamities and also helps us in need. The good people say that these are the characteristics of a good friend.
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषा:।
आस्वाद्यतोया: प्रभवन्ति नद्य:
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेया:।।४४९।।
सद्गुण हे जोपर्यंत गुणी माणसाकडे असतात तोपर्यंतच ते गुण म्हणून ओळखले जातात. दुर्गुणी मनुष्याच्या संगतीत गुणही दोषच बनतात. जसे नद्यांच्या उगमाकडे पाणी चवीला अत्यंत गोड असते पण त्या समुद्राला मिळताच तेच गोड पाणी पिण्यास अयोग्य होते.
Good qualities remain good, so long as they are with people who know their value. But they turn into bad qualities when they go near the people devoid of goodness. See-- the rivers are born with sweet water but when they merge into the ocean, their waters become unworthy for drinking.
असम्भवं हेममृगस्य जन्म
तथापि रामो लुलुभे मृगाय।
प्राय: समापन्नविपत्तिकाले
धियोऽपि पुंसां मलिना भवन्ति।।४५०।।
सोनेरी कांतीच्या हरिणाचा जन्म अशक्य गोष्ट आहे. तरीही राम त्या सोन्याच्या हरिणाला पाहून मोहित झाला. बहुधा संकटकाळी मनुष्याची बुध्दी भ्रष्ट होते, हेच खरे!
The birth of a gold-deer is not possible, yet Rama was enticed by such a deer. Usually in the time of calamity, the intelligence of a man gets clouded.
दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतन:
स्तन्मुखादपि धनं धन-धनम् |
इत्थमेव निनदः प्रवर्तते
इत्थमेव निनदः प्रवर्तते
किं पुनर्यदि जनः सचेतन:।। ४५१।।
नगारा हा पूर्णपणे जड (निर्जीव) आहे, तरीही त्याच्या मुखातून 'धन-धन' (धम्-धम्) असाच आवाज येतो. जर एखादा निर्जीव पदार्थ सुद्धा सतत धनाचीच रट लावत असेल, तर मग सजीव माणसाचे काय बोलावे?
The drum is completely inanimate, yet even from its mouth, the sound 'Dhan-Dhan' (wealth-wealth) constantly emerges. If such is the case with a lifeless object, what then to say of a living human being?
दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम्।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धूर्तता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः।।४५२।।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धूर्तता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः।।४५२।।
जे आपल्या माणसांशी दाक्षिण्याने (सौजन्याने), परक्यांवर दयेने, दुर्जनांशी कठोरपणे, सज्जनांवर प्रेमाने, राजाशी नीतीने, विद्वानांशी सरळपणाने, शत्रूंशी शौर्याने, गुरूंच्या ठिकाणी क्षमावृत्तीने आणि स्त्रियांशी चातुर्याने वागतात, अशा व्यवहारकुशल पुरुषांमुळेच हे जग टिकून आहे.
Kindness toward kin, mercy for strangers, shrewdness with the wicked, love for the virtuous, diplomacy with rulers, honesty with the learned, bravery toward enemies, patience with elders, and wit with women—the world is sustained by those who are thus skilled in these arts of conduct.
सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते
शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति।
कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं
सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम्।।४५३।।
शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति।
कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं
सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम्।।४५३।।
साप केवळ हवा पिऊन जगतात तरी ते दुर्बळ नसतात. हत्ती सुके गवत खाऊनही प्रचंड बलवान होतात. महान ऋषीमुनी कंदमुळे आणि फळे खाऊन आपला काळ घालवतात. यावरून हेच सिद्ध होते की 'समाधान' हाच माणसाचा सर्वात मोठा ठेवा आहे.
Serpents consume only air, yet they are not weak. Forest elephants become mighty by eating only dry grass. Great sages spend their lives consuming only roots and fruits. Indeed, contentment is the greatest treasure of a human being.
वाणी दरिद्रस्य शुभा हितापि
ह्यर्थेन शब्देन च संप्रयुक्ता।
न शोभते वित्तवतः समीपे
भेरीनिनादोपहतेव वीणा।।४५४।।
गरीब माणसाची वाणी कितीही शुभ, हितकारक आणि अर्थपूर्ण शब्दांनी युक्त असली, तरी ती श्रीमंताच्या समोर शोभून दिसत नाही; ज्याप्रमाणे नगाऱ्याच्या मोठ्या आवाजापुढे वीणेचा मधुर आवाज ऐकू येत नाही.
The speech of a poor man, even if auspicious, beneficial, and full of meaning, does not shine in the presence of a wealthy person—just as the sound of a lute (Veena) is drowned out by the thunderous beat of a war drum.
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै:
नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एष परोपकारिणाम्।।४५५।।
नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एष परोपकारिणाम्।।४५५।।
वृक्षांना फळे लागली की ते नम्र होऊन खाली वाकतात. नवीन पाण्याने भरलेले ढग जमिनीच्या दिशेने अधिक खाली येतात (पाऊस पाडण्यासाठी). त्याचप्रमाणे, संपत्ती किंवा समृद्धी मिळाल्यावर सत्पुरुष अधिक विनम्र होतात; दुसऱ्यांचे भले करणाऱ्यांचा हा असाच स्वभाव असतो.
Trees bow down when they bear fruit; clouds hang low when they are filled with fresh water. Similarly, good people remain humble even in prosperity; such is the very nature of those who live for the welfare of others.
न विद्यया नैव कुलेन गौरवं
जनानुरागो धनिकेषु सर्वदा।
कपालिना मौलिधृतापि जाह्नवी
प्रयाति रत्नाकरमेव सत्वरम्।।४५६।।
लोकांचा आदर हा विद्येमुळे किंवा कुळामुळे नसून तो नेहमी धनवानांच्याच वाट्याला येतो. पहा, प्रत्यक्ष शंकरांनी मस्तकावर धारण केलेली असूनही गंगा नदी वेगाने रत्नांचा साठा असलेल्या समुद्रालाच जाऊन मिळते.
Respect is gained neither through learning nor lineage; people's affection is always directed toward the wealthy. Even the Ganges, though held on the head by Lord Shiva, flows swiftly only toward the ocean (the repository of jewels).
उपकारिणि विस्रब्धं य: करोत्यपकारिताम्
स जीवन्नपि मृतकाकार: सर्वलोकविगर्हित:।
स्वयमुत्पादिते पापे य: पश्चात्तापवान् भवेत्
तस्य तच्छुध्यते पापं न स भूयो समाचरेत्।।४५७।।
स जीवन्नपि मृतकाकार: सर्वलोकविगर्हित:।
स्वयमुत्पादिते पापे य: पश्चात्तापवान् भवेत्
तस्य तच्छुध्यते पापं न स भूयो समाचरेत्।।४५७।।
जो माणूस आपल्यावर उपकार करणाऱ्या किंवा आपल्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तीशी कपटाने वागतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच असतो आणि सर्व जगात तो निंदेला पात्र ठरतो. मात्र, स्वतःकडून घडलेल्या पापाबद्दल ज्याला मनापासून पश्चात्ताप होतो, त्याचे ते पाप धुवून निघते, अट एवढीच की त्याने ते कृत्य पुन्हा करू नये.
He who behaves treacherously toward a benefactor or someone who trusts him is like a corpse even while alive, and is condemned by the whole world. However, if one sincerely repents for a sin they have committed, that sin is cleansed, provided they do not repeat the act.
क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशा-
मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः
किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी।।४५८।।
मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः
किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी।।४५८।।
भूक लागली असली, म्हातारपणामुळे कृश झाला असला, प्राण कंठाशी आले असले, अत्यंत कष्टदायक स्थिती आली असली आणि तेज नष्ट झाले असले, तरी काय मत्त हत्तीचे मस्तक फोडून त्याचे मांस खाण्याची इच्छा धरणारा सिंहाचा राजा कधी वाळलेले गवत खातो का? (अर्थातच नाही, स्वाभिमानी पुरुष कितीही संकटात असला तरी तो आपले श्रेष्ठत्व सोडत नाही).
Even if famished by hunger, withered by old age, or weakened in spirit; even if fallen into a miserable state or deprived of luster; even if his life is departing—does a lion, whose only desire is to feast on the flesh of a mighty elephant's forehead, ever eat dry grass?
सानन्दं सदनं सुताश्च सुधियः कान्ता न दुर्भाषिणी
सन्मित्रं सुधनं स्वयोषिति रतिश्चाज्ञापराः सेवकाः ।
आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे
साधोः सङ्गमुपासते हि सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ।।४५९।।
ज्या घरात आनंद आहे, जिथे मुले सुजाण (बुद्धिमान) आहेत, जिची पत्नी कठोर बोलणारी नाही, जिथे चांगले मित्र आणि पुरेसे धन आहे, जो आपल्याच पत्नीवर प्रेम करतो, ज्याचे सेवक आज्ञाधारक आहेत, जिथे अतिथींचे स्वागत आणि दररोज शिवपूजन होते, जिथे गोड अन्नाचे सेवन केले जाते आणि जिथे नेहमी सज्जनांची संगत लाभते, तो गृहस्थाश्रम खरोखर धन्य आहे.
A home filled with joy, children who are wise, a wife who is not harsh-spoken, good friends, sufficient wealth, devotion to one's own wife, and obedient servants; where hospitality and daily worship of Shiva take place, where sweet food is shared, and where the company of the virtuous is constantly sought—blessed indeed is such a householder's life.
संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते,
तदेव मुक्ताकारतया नलिनी पत्रस्थितो राजते।
स्वात्यां सागरशुक्तिसम्पुटगतौ तन्मौक्तिकं जायते,
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुण: संसर्गतो जायते ।।४६०।।
तापलेल्या लोखंडावर पडलेल्या पाण्याचा थेंब आपला अस्तित्वच हरवून बसतो (नावाचाही मागमूस उरत नाही), तोच थेंब जेव्हा कमळाच्या पानावर स्थिर होतो तेव्हा मोत्यासारखा चमकतो आणि जेव्हा तोच पाण्याचा थेंब स्वाती नक्षत्रात समुद्रातील शिंपल्यात पडतो तेव्हा त्याचे खरोखर मोती बनते. माणसाचे अधम, मध्यम किंवा उत्तम गुण हे प्रायः त्याच्या संगतीमुळेच (संपर्कामुळे) निर्माण होतात.
A drop of water falling on hot iron vanishes without a trace; the same drop on a lotus leaf shines like a pearl; and falling into a sea-shell during the Swati constellation, it actually becomes a pearl. Generally, low, middle, or high qualities in a person are acquired through association.
यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे
प्रियासु नारीषु धनेषु बन्धुषु
कृतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये
धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः।।४६१।।
प्रियासु नारीषु धनेषु बन्धुषु
कृतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये
धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः।।४६१।।
यश मिळवून देणारी कामे, मित्र जोडणे, प्रिय स्त्रिया, संपत्ती, नातेवाईक, विवाहकार्य, संकटकाळ आणि शत्रूचा नाश करण्यासाठी होणारा धनव्यय (खर्च) शहाणे लोक कधीही मोजत नाहीत.
The wise do not count the expenditure of wealth when it comes to performing deeds that bring fame, gathering friends, beloved women, relatives, marriage, facing calamities, or destroying enemies.
शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् ।
अथो गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः।।४६२।।
गंगा स्वर्गातून शिवाच्या मस्तकावर आली, तिथून हिमालयावर, तिथून पृथ्वीवर आणि शेवटी समुद्रात जाऊन मिळाली. अशा प्रकारे ती सतत उंचावरून खालीच येत गेली. तसेच, ज्यांचा विवेक (बुद्धी) नष्ट झाला आहे, अशा लोकांचा अधःपात शेकडो मार्गांनी होत राहतो.
The Ganges fell from heaven to Shiva's head, from there to the mountains, then to the earth, and finally to the sea, descending lower at each step. Similarly, those who have lost their power of discrimination (Viveka) suffer a downfall in a hundred different ways.
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः।
कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखं
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः।।४६३।।
वाईट देशात (ठिकाणी) राहून संपत्तीचा साठा कसा होणार? कुपुत्र असल्यास जलांजली (पिंडदान) कशी मिळणार? कुलक्षणी पत्नी मिळाल्यास घरात सुख कोठून येणार? आणि वाईट शिष्याला शिकवून कीर्ती कसे प्राप्त होणार?
How can wealth be accumulated in a bad country? How can ritual offerings (Jalanjali) be secured from an evil son? How can there be happiness in a house with a wicked wife? And how can fame be earned by teaching an unworthy disciple?
गुणवानपि नोपयाति पूजां
पुरुषः सत्पुरुषैरकथ्यमानः।
न हि सौरमणिः स्वभावकान्तिं
रविपादैरनधिष्ठितः करोति।।४६४।।
जोपर्यंत सज्जन माणसे एखाद्याच्या गुणांचे कौतुक करत नाहीत, तोपर्यंत गुणवान माणूसही सन्मानाला पात्र ठरत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मणी जोपर्यंत सूर्याच्या किरणांनी प्रकाशित होत नाही, तोपर्यंत तो आपली नैसर्गिक चमक दाखवू शकत नाही.
Even a virtuous person does not attain honor unless his virtues are spoken of by good men. Indeed, a sun-gem (Suryakanta Mani) does not manifest its natural brilliance until it is touched by the rays of the sun.
खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितो मस्तके
वाञ्छन् देशमनातपं विधिवशात् तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः
प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैवयान्त्यापदः।।४६५।।
एक टक्कल असलेला माणूस सूर्याच्या किरणांनी डोके तापल्यामुळे सावलीच्या शोधात दैवाने एका ताडाच्या झाडाखाली गेला. तिथेही नशिबाने एक मोठे फळ त्याच्या डोक्यावर पडले आणि त्याचे डोके फुटले. खरंच, दुर्दैवी माणूस जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे संकटे त्याच्या मागे येतातच.
A bald man, tormented by the sun’s rays on his head, went to the shade of a palmyra tree by chance. Even there, a large fruit fell and cracked his head with a loud sound. Generally, wherever an unfortunate person goes, calamities follow him right there.
छेदश्चन्दनचूतचम्पकवने रक्षापि शाखोटके
हिंसा हंसमयूरकोकिलकुले काकेषु नित्यादरः।
मातङ्गेन खरक्रयः समतुला कर्पूरकार्पासयो:
एषा यत्र विचारणा गुणिगणे देशाय तस्मै नमः।।४६६।।
जिथे चंदन, आंबा आणि चंपक यांची वने तोडली जातात आणि साध्या काटेरी झाडांचे रक्षण केले जाते; जिथे हंस, मोर आणि कोकिळांची हिंसा होते आणि कावळ्यांचा नित्य आदर केला जातो; जिथे हत्तीच्या बदल्यात गाढव खरेदी केले जाते आणि कापूर व कापूस यांना समान समजले जाते; अशा गुणहीन विचारांच्या देशाला माझा (उपरोधिक) नमस्कार असो.
Salutations to that country where sandalwood, mango, and champak forests are cut down while thorn-trees are protected; where swans, peacocks, and cuckoos are harmed while crows are honored; where donkeys are bought for elephants and camphor is equated with cotton.
श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रांतिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव॥४६७।।
कोणाकडे स्वतःचे ज्ञान उत्तम असते, तर कोणाकडे ज्ञान दुसऱ्याला देण्याची विशेष कला असते. ज्याच्याकडे या दोन्ही गोष्टी (स्वतःचे ज्ञान आणि शिकवण्याची कला) उत्तम आहेत, त्यालाच शिक्षकांमध्ये श्रेष्ठ मानले पाहिजे.
Some possess great skill in their own performance, while others have a superior ability to transfer knowledge to others. He who possesses both should be placed at the forefront of teachers.
ज्ञानेन पुंसां सकलार्थसिद्धि:
ज्ञानादृते काचन नार्थसिद्धिः।
ज्ञानस्य मत्वेति गुणान्कदाचित्
ज्ञानं न मुञ्चन्ति महानुभावाः।।४६८।।
ज्ञानामुळेच माणसाला सर्व पुरुषार्थांची सिद्धी प्राप्त होते; ज्ञानाशिवाय कोणतीही गोष्ट साध्य होत नाही. ज्ञानाचे हे महत्त्व ओळखूनच थोर महात्मे कधीही ज्ञानाची कास सोडत नाहीत.
Through knowledge, men attain the fulfillment of all goals; without knowledge, no objective is achieved. Realizing these virtues of knowledge, great souls never abandon the pursuit of learning.
हर्तुर्न गोचरं याति
दत्ता भवति विस्तृता।
कल्पान्तेऽपि न या नश्येत्
किमन्यद्विद्यया विना।।४६९।।
जी चोराला दिसत नाही (चोरले जाऊ शकत नाही), जी दिल्याने वाढते आणि कल्पाच्या शेवटीही जिचा नाश होत नाही, अशी विद्येपेक्षा दुसरी कोणती श्रेष्ठ गोष्ट असू शकते?
What else can be like knowledge? It is not visible to the thief, it expands when given away, and it does not perish even at the end of an eon (Kalpa).
वाङ्माधुर्यात्सर्वलोकप्रियत्वं
वाक्पारुष्यात्सर्वलोकापकारी।
किं वा लोके कोकिलेनोपनीतं
को वा लोके रासभेनापराधः॥४७०।।
वाणीच्या गोडव्यामुळे माणूस सर्वांचा लाडका होतो, तर कठोर वाणीमुळे तो सर्वांचा शत्रू बनतो. या जगात कोकिळेने कोणाचे काय भले केले आहे? आणि गाढवाने कोणाचे काय बिघडवले आहे? (तरीही लोक कोकिळेला पसंत करतात ते फक्त तिच्या आवाजामुळेच).
By sweetness of speech, one becomes dear to all, and by harshness of speech, one becomes harmful to everyone. What has the cuckoo brought to the world, and what wrong has the donkey committed? (Yet, it is only their voice that makes the difference).
उदीरितोऽर्थ पशुनापि गृह्यते
हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः।
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः।।४७१।।
सांगितलेला अर्थ तर पशूलाही समजतो; घोडे आणि हत्ती सुद्धा इशारा केल्यावर ओझे वाहतात. परंतु विद्वान माणूस न सांगताही दुसऱ्याच्या मनातील गोष्ट ओळखून घेतो. दुसऱ्याचे इंगित (मनोगत) जाणणे हेच बुद्धीचे खरे फळ आहे.
Even an animal understands a meaning when it is uttered; horses and elephants carry loads when commanded. But a wise person grasps even what is unsaid; for the true fruit of intellect is the ability to perceive the hints and intentions of others.
तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो
मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः।
समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते
महान्महत्स्वेव करोति विक्रमम्।।४७२।।
मोठा वादळवारा जमिनीवर लवलेल्या मऊ गवताला कधीही मुळासकट उपटून टाकत नाही. तो फक्त उंच वाढलेल्या वृक्षांनाच तडाखा देतो. यावरून हेच समजते की, श्रेष्ठ लोक केवळ त्यांच्यासारख्याच श्रेष्ठ लोकांबरोबरच आपला पराक्रम गाजवतात.
A mighty wind does not uproot the soft grasses that bow low on every side. It strikes only at the lofty trees. Thus, the great display their prowess only against those who are equally great or high-seated.
निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति।।४७३।।
जो माणूस एखाद्या विशिष्ट कारणावरून रागावतो, तो त्या कारणाचे निराकरण झाल्यावर नक्कीच शांत होतो. परंतु ज्याचे मन विनाकारण द्वेष करणारे असते, त्याला कोणताही माणूस कधीही कसे काय संतुष्ट करू शकेल?
He who becomes angry for a specific reason will surely be appeased once that cause is removed. But as for one whose mind harbors groundless hatred—how can anyone ever hope to satisfy him?
सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः
सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं
सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम्।।४७४।।
नीट पचलेले अन्न, सुविद्य (ज्ञानी) मुलगा, चांगली वागणारी पत्नी, नीट सेवा केलेला राजा, चांगल्या प्रकारे विचार करून बोललेले शब्द आणि पूर्ण विचारांती केलेले कार्य... या गोष्टी दीर्घकाळ लोटला तरी कधीही विकृत होत नाहीत (किंवा त्यांचे वाईट परिणाम मिळत नाहीत).
Well-digested food, a well-educated son, a well-behaved wife, a well-served king, words spoken after careful thought, and an action performed after thorough deliberation—these do not lead to any ill effects even after a very long time.
सम्पूर्ण कुंभो न करोति शब्दं
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम्।
विद्वान कुलीनो न करोति गर्वं
गुणैर्विहीना बहु जल्पयंति।।४७५।।
पाण्याने पूर्ण भरलेला घडा आवाज करत नाही, पण अर्धा भरलेला घडा नक्कीच खूप आवाज करतो. त्याप्रमाणे, विद्वान माणूस (चांगल्या कुळातील असला तरी) कधीही गर्व करत नाही, परंतु गुणांनी हीन असलेले लोक मात्र खूप बडबड करतात.
A pitcher full of water makes no sound, while a half-filled jar surely makes a lot of noise. Similarly, a learned man of noble birth does not show pride, but those devoid of virtues talk excessively.
वनेषु दोषा: प्रभवन्ति रागिणां
गृहेषु पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः।
अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते
निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्।।४७६।।
ज्यांच्या मनात विषयांबद्दल ओढ आहे, त्यांना वनात राहूनही दोष जडतात; तर घरी राहून पाचही इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे तप आहे. जो माणूस चांगल्या कर्मात मग्न राहतो आणि ज्याची आसक्ती संपली आहे, त्याच्यासाठी त्याचे घरच तपोवन असते.
For those filled with attachments, faults arise even in forests; whereas for those at home, controlling the five senses is true penance. For one who engages in blameless actions and is free from worldly cravings, his very home becomes a sacred grove of penance.
मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणो
हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः।
सुहृच्च विद्वानपि दुर्लभो नॄणां
यदौषधं स्वादु हितं सुदुर्लभम्।।४७७।।
जे विद्वान आहेत ते नेहमी तुमचे हित चिंतणारे नसतात आणि जे हित चिंतणारे आहेत ते नेहमी विद्वान नसतात. मित्र असून तो विद्वानही असणे, हे माणसांसाठी तसेच दुर्मिळ आहे जसे चवीला गोड आणि आरोग्याला हितकारक असे औषध मिळणे दुर्मिळ असते.
There are wise men who are not well-wishers, and there are well-wishers who are not wise. A true friend who is also learned is as rare among men as a medicine that is both sweet to the taste and beneficial to health.
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः।।४७८।।
गुणवान व्यक्तीलाच दुसऱ्याच्या गुणांची किंमत कळते, निर्गुणाला नाही; बलवानालाच बलाचे महत्त्व समजते, दुर्बलाला नाही. कोकिळेलाच वसंत ऋतूचे महत्त्व कळते, कावळ्याला नाही; आणि हत्तीलाच सिंहाचे बळ कळते, उंदराला नाही.
A virtuous person recognizes virtue, not one without virtues; a strong person recognizes strength, not one who is weak. The cuckoo understands the beauty of spring, not the crow; and the elephant knows the strength of the lion, not the mouse.
कामान् दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मी:
कीर्तिं सूते दुष्कृतं या हिनस्ति।
शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलानां
धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः।।४७९।।
जी सर्व इच्छा पूर्ण करते, अलक्ष्मीला (दरिद्रतेला) दूर सारते, कीर्तीला जन्म देते आणि पापाचा नाश करते; अशा त्या शुद्ध, शांत, मांगल्याची माता आणि सत्य-प्रिय वाणीला विद्वानांनी 'कामधेनु' म्हटले आहे.
Wise men call truthful and pleasant speech a "divine cow" (Kamadhenu); she milks desires, drives away misfortune, brings forth fame, and destroys sins. She is the pure and peaceful mother of all blessings.
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः
न खलु बहिरुपाधीन् प्रीतय: संश्रयन्ते।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते: चन्द्रकान्तः।।४८०।।
दोन पदार्थांना एकत्र जोडणारे कारण हे आंतरिक असते; प्रेम कधीही बाह्य कारणांवर अवलंबून नसते. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या उदयानेच कमळ उमलते आणि चंद्राच्या (हिमरश्मीच्या) आगमनानेच चंद्रकांत मणी पाझरू लागतो, तसेच हे आहे.
Some internal cause unites objects; true affections certainly do not depend on external appearances. For the lotus blooms only at the rise of the sun, and the moonstone melts only when the moon rises.
नृपस्य चित्तं कृपणस्य वित्तम्
मनोरथं दुर्जनमानुषाणाम्।
स्त्रियश्चरित्रम् पुरुषस्य भाग्यम्
देवो न जानाति कुतो मनुष्यः।। ४८१।।
मनोरथं दुर्जनमानुषाणाम्।
स्त्रियश्चरित्रम् पुरुषस्य भाग्यम्
देवो न जानाति कुतो मनुष्यः।। ४८१।।
राजाचे मन, कृपणाचे (कंजूषाचे) धन, दुर्जन माणसांचे मनोरथ, स्त्रियांची वागण्याची पद्धत आणि पुरुषाचे भाग्य... हे स्वतः देवही जाणू शकत नाही, मग सामान्य माणसाची काय कथा?
The mind of a king, the wealth of a miser, the secret desires of the wicked, the way of the behaviour of a woman, and the fate of a man—even the gods do not know these, so how can a human?
भार्यावियोगः स्वजनापवादो
ऋणस्य शेषं कृपणस्य सेवा।
दारिद्र्यकाले प्रियदर्शनं च
विनाग्निना पञ्च दहन्ति कायम्।।४८२।।
पत्नीचा वियोग, आपल्याच माणसांकडून झालेली निंदा, कर्जाचा उरलेला भाग, कंजूष माणसाची सेवा आणि गरिबीच्या काळात प्रिय व्यक्तीचे दर्शन होणे... या पाच गोष्टी अग्नीशिवाय शरीराला आतून जाळून टाकतात.
Separation from a wife, insult from one's own kin, the remainder of a debt, service to a miser, and the sight of a beloved during times of poverty—these five burn the body even without fire.
आरोग्यमनृण्यमविप्रवासः
सप्रत्यया वृत्तिरभीतिवासः।
सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः
षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन्।।४८३।।
हे राजा! उत्तम आरोग्य, कर्ज नसणे, परदेशात (कुटुंबापासून दूर) राहावे न लागणे, खात्रीशीर उपजीविकेचे साधन असणे, भीतीमुक्त ठिकाणी निवास असणे आणि सज्जन माणसांची सोबत मिळणे... ही सहा या जगातील खरी सुखे आहेत,
Good health, freedom from debt, not living in exile, a reliable livelihood, living without fear, and the company of virtuous people—these six, O King, are the joys of the mortal world.
दानं दरिद्रस्य प्रभोश्च शान्तिः
यूनां तपो ज्ञानवतां च मौनम् ।
इच्छानिवृत्तिश्च सुखान्वितानां,
दया च भूतेषु दिवं नयन्ति ।।४८४।।
दरिद्री मणसाने केलेले दान, सामर्थ्यवान माणसाने राखलेली शांती, तरुणांनी केलेले तप, ज्ञानवंतांचे मौन, सुखी माणसाने आपली इच्छा आवरणे आणि सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे... या गोष्टी माणसाला स्वर्गाप्रत घेऊन जातात.
Charity by the poor, calmness in the powerful, penance by the young, silence in the learned, restraint of desire by the prosperous, and compassion toward all beings lead one to heaven.
यः परस्य विषमं विचिन्तयेत्
प्राप्नुयात्स कुमतिः स्वयं हि तत् ।
पूतना हरिवधार्थमाययौ
प्राप सैव वधमात्मनस्ततः।।४८५।।
जो दुसऱ्याचे वाईट चिंततो, त्या दुष्ट बुद्धीच्या माणसाला शेवटी स्वतःलाच त्याचा परिणाम सोसावा लागतो. ज्याप्रमाणे पूतना राक्षसी कृष्णाला मारण्याच्या उद्देशाने आली होती, पण शेवटी तिला स्वतःलाच मृत्यू प्राप्त झाला.
He who schemes evil for another, that wicked-minded person eventually suffers the same fate himself. Putana came with the intent to kill Krishna, but instead, she met her own destruction.
न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं
स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम्।
यथा किराति करिकुम्भजातां
मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम्।४८६।।
ज्याला दुसऱ्याच्या गुणांची थोरवी समजत नाही, तो नेहमी त्याची निंदाच करतो, यात काही नवल नाही. ज्याप्रमाणे भिल्लीण हत्तीच्या गंडस्थळातील मौल्यवान मोती फेकून देऊन (त्याची किंमत न समजल्यामुळे) गुंजांच्या माळा परिधान करते.
It is no surprise that one who does not understand the excellence of another's virtues always speaks ill of them. Just as a forest-dwelling woman discards the precious pearls found in an elephant's temple and instead wears a garland of common seeds (Gunja).
धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते
बलेन किं यश्च रिपून् न बाधते ।
श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरेत्
किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्।।४८७।।
ज्या संपत्तीचा उपयोग दानासाठी किंवा स्वतःच्या उपभोगासाठी होत नाही, त्या संपत्तीचा काय उपयोग? जे शत्रूचे दमन करू शकत नाही, त्या बलाचा काय उपयोग? ज्या ज्ञानाने (शास्त्राने) धर्माचे आचरण केले जात नाही, त्याचा काय फायदा? आणि जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवू शकत नाही, त्या आत्म्याचा (किंवा स्वतःचा) काय उपयोग?
What is the use of wealth that is neither given in charity nor enjoyed? What is the use of strength that does not overcome enemies? What is the use of learning if one does not practice righteousness (Dharma)? And what is the use of one's existence if one cannot master their own senses?
बालसखित्वमकारणहास्यं
स्त्रीषु विवादमसज्जनसेवा।
गर्दभयानमसंस्कृतवाणी
षट्सु नरो लघुतामुपयाति।।४८८।।
मूर्खाशी मैत्री, विनाकारण हसणे, स्त्रियांशी वाद घालणे, दुष्ट माणसांची सेवा करणे, गाढवावरून प्रवास करणे आणि अशुद्ध भाषा वापरणे... या सहा गोष्टींमुळे माणूस समाजात हलकेपणाला (तुच्छतेला) प्राप्त होतो.
Friendship with fools, laughing without cause, arguing with women, serving wicked people, riding a donkey, and using unrefined speech—through these six, a man attains insignificance.
दरिद्रता धीरतया विराजते
कुरूपता शीलतया विराजते।
कुभोजनं चोष्णतया विराजते
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते।।४८९।।
गरिबी ही धैर्यामुळे शोभून दिसते, कुरूपता ही चांगल्या चारित्र्यामुळे झाकली जाते (किंवा शोभते), निकृष्ट अन्न गरम असल्यामुळे चांगले लागते आणि साधे किंवा फाटके कपडे स्वच्छ असल्यामुळे शोभून दिसतात.
Poverty shines through courage, ugliness shines through good character, poor food is improved by being served hot, and tattered clothes are graced by cleanliness.
असत्यता निष्ठुरता कृतघ्नता
भयं प्रमादोऽलसता विषादिता।
वृथाभिमानो ह्यतिदीर्घसूत्रता
तथाङ्गरौक्ष्यादि विनाशनं श्रियः।।४९०।।
असत्य बोलणे, क्रूरता, कृतघ्नपणा, भीती, गाफील राहणे (प्रमाद), आळस, नेहमी दुःखी राहणे, व्यर्थ अभिमान, कामात दिरंगाई करणे आणि शरीराची अस्वच्छता... या गोष्टी लक्ष्मीचा (वैभवाचा) नाश करतात.
Untruthfulness, cruelty, ingratitude, fear, negligence, laziness, despondency, vain pride, excessive procrastination, and neglect of personal hygiene—these lead to the destruction of prosperity.
सुपात्रदानाच्च भवेद्धनाढ्यो
धनप्रभावेण करोति पुण्यम्।
पुण्यप्रभावात्सुरलोकवासी
पुनर्धनाढ्यः पुनरेव भोगी।।४९१।।
धनप्रभावेण करोति पुण्यम्।
पुण्यप्रभावात्सुरलोकवासी
पुनर्धनाढ्यः पुनरेव भोगी।।४९१।।
सुपात्राला (योग्य व्यक्तीला) दान दिल्याने माणूस श्रीमंत होतो. संपत्तीच्या प्रभावामुळे तो पुण्यकर्म करतो. पुण्याच्या प्रभावामुळे तो देवलोकात (स्वर्गात) स्थान मिळवतो आणि पुन्हा श्रीमंत म्हणून जन्म घेऊन सुखांचा उपभोग घेतो.
By giving charity to the worthy, one becomes wealthy. Through the influence of wealth, one performs virtuous deeds. Due to the power of merit, one resides in the celestial world and is born wealthy again to enjoy pleasures.
अर्थातुराणां न गुरुर्न बन्धुः
कामातुराणां न भयं न लज्जा।
विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा
क्षुधातुराणां न रुचिर्न वेला।।४९२।।
ज्यांना पैशाची हाव आहे त्यांना गुरु किंवा नातलग नसतात (ते कोणालाही मानत नाहीत). जे कामातुर (वासनांध) आहेत त्यांना कशाची भीती किंवा लाज नसते. ज्यांना विद्येची ओढ आहे त्यांना सुख किंवा झोप नसते आणि जे भुकेने व्याकुळ आहेत त्यांना अन्नाची चव किंवा वेळ काळ याचे भान नसते.
For those obsessed with wealth, there is neither teacher nor kinsman. For those overcome by lust, there is neither fear nor shame. For those seeking knowledge, there is neither comfort nor sleep. For those tormented by hunger, there is neither taste nor a sense of timing.
दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्यो
लोभाच्च नान्योऽस्ति परः पृथिव्याम्।
विभूषणं शीलसमं न चान्यत्
संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत्।।४९३।।
दानासारखा दुसरा कोणताही श्रेष्ठ विधी (नियम) नाही आणि लोभासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू या पृथ्वीवर नाही. चारित्र्यासारखे दुसरे कोणतेही दागिने (भूषण) नाही आणि संतोषासारखी (समाधानासारखी) दुसरी कोणतीही मोठी संपत्ती नाही.
There is no ritual equal to charity, and there is no greater enemy on earth than greed. There is no ornament like character, and there is no wealth like contentment.
त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि काले
धैर्यात्कदाचिद्गतिमाप्नुयात्स:।
यथा समुद्रेऽपि च पातभङ्गे
सुयात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव।।४९४।।
कठीण काळातही धैर्याचा त्याग करू नये, कारण धैर्याच्या जोरावर माणूस कधीही आपली प्रगती किंवा मार्ग शोधू शकतो. ज्याप्रमाणे समुद्रात जहाज फुटले तरी कुशल प्रवासी पोहून पैलतीर गाठण्याची इच्छा धरतो आणि प्रयत्न करतो, तसेच माणसाने वागावे.
One should not abandon courage even in difficult times, for through courage, one may eventually find a way out. Just as a skillful traveler seeks to swim across the ocean even when his ship is wrecked, so should a person strive.
मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति
गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरंगैः।
मूर्खाश्च मूर्खैः सुधीयः सुधीभिः
समानशीलव्यसनेषु सख्यम्।।४९५।।
हरणे हरणांच्या मागे जातात, गायी गायींसोबत आणि घोडे घोड्यांसोबत राहतात. मूर्ख लोक मूर्खांची संगत धरतात आणि विद्वान विद्वानांशी मैत्री करतात. ज्यांचे स्वभाव आणि छंद (व्यसन) समान असतात, त्यांच्यातच मैत्री निर्माण होते.
Deer follow deer, cows follow cows, and horses follow horses. Fools seek the company of fools, and the wise associate with the wise. Friendship blossoms among those who share similar temperaments and habits.
दारेषु किञ्चित्स्वजनेषु किंचित्
गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किंचित्।
युक्तं न वा युक्तमिदं विचिन्त्य
वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात्।।४९६।।
काही गोष्टी पत्नीपासून, काही आपल्या नातेवाइकांपासून, काही मित्रांपासून तर काही मुलांपासून गुप्त ठेवाव्यात. काय सांगावे आणि काय सांगू नये याचा नीट विचार करूनच विद्वानाने मोठ्यांच्या सांगण्यावरून (किंवा परिस्थितीनुसार) शब्द उच्चारावेत.
Some things should be kept secret from one's wife, some from relatives, some from friends, and some from children. After reflecting on what is appropriate and what is not, a wise person should speak only after considering the gravity of the situation.
त्यजेत्क्षुधार्तो महिलां सपुत्रां
खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम्।
बुभुक्षितः किं न करोति पापं
क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति।।४९७।।
भुकेने व्याकुळ झालेला माणूस आपल्या मुलाबाळांसह पत्नीचाही त्याग करू शकतो. भूक लागल्यावर सर्पिणी स्वतःचीच अंडी खाते. भुकेलेला माणूस कोणते पाप करत नाही? कारण जेव्हा माणूस अत्यंत क्षीण (हताश) होतो, तेव्हा तो दयाहीन बनतो.
A man tormented by hunger may even abandon his wife and children; a hungry female snake may eat her own eggs. What sin will a hungry person not commit? Indeed, those who are wasted by want become pitiless.
न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावात्
भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा।
लोके गुरुत्वं विपरीततां वा
स्वचेष्टितान्येव नरं नयन्ति।।४९८।।
या जगात जन्मतःच कोणी कोणाचा उदार मित्र किंवा दुष्ट शत्रू नसतो. माणसाची स्वतःची कर्मेच त्याला समाजात मोठेपण (महत्त्व) मिळवून देतात किंवा त्याला अधोगतीकडे (विपरीत स्थितीकडे) घेऊन जातात.
In this world, no one is naturally generous or wicked toward another. It is only a person's own actions and conduct that lead them to greatness or to a state of insignificance and opposition.
अन्यायवित्तेन कृतोऽपि धर्मः
सव्याज इत्याहुरशेषलोकाः।
न्यायार्जितार्थेन स एव धर्मो
निर्व्याज इत्यार्यजना वदन्ति।।४९९।।
अन्यायाने मिळवलेल्या पैशातून केलेला धर्म हा 'कपटी' किंवा 'दिखाऊ' आहे असे सर्व लोक म्हणतात. याउलट, न्यायाने आणि कष्टाने मिळवलेल्या संपत्तीतून केलेला धर्म हाच खरा 'निष्कपट' धर्म आहे, असे आर्य (सज्जन) लोक मानतात.
Religious acts performed with wealth earned through injustice are called fraudulent by all. Only that righteousness practiced with justly earned wealth is considered pure and sincere by noble people.
किं पौरुषं रक्षति यो न वार्तान्
किं वा धनं नार्थिजनाय यत्स्यात्।
सा किं क्रिया या न हितानुबद्धा
किं जीवितं साधुविरोधि यद्वै।। ५००।।
तो कसले पुरुषार्थ जो पीडितांचे रक्षण करत नाही? ते कसले धन जे गरजूंच्या कामी येत नाही? ती कसली क्रिया (कर्म) जी हिताशी जोडलेली नाही? आणि ते कसले जगणे जे सज्जनांच्या विरोधात आहे?
What is the use of manliness if it does not protect the distressed? What is the use of wealth if it is not for the needy? What is that action which is not bound to the welfare of others? And what is that life which is lived in opposition to the virtuous?
हे पान शेअर करा
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.