श्लोक ४९१ ते ५००

श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)

सुपात्रदानाच्च भवेद्धनाढ्यो
धनप्रभावेण करोति पुण्यम्।
पुण्यप्रभावात्सुरलोकवासी
पुनर्धनाढ्यः पुनरेव भोगी।।४९१।।

सुपात्राला (योग्य व्यक्तीला) दान दिल्याने माणूस श्रीमंत होतो. संपत्तीच्या प्रभावामुळे तो पुण्यकर्म करतो. पुण्याच्या प्रभावामुळे तो देवलोकात (स्वर्गात) स्थान मिळवतो आणि पुन्हा श्रीमंत म्हणून जन्म घेऊन सुखांचा उपभोग घेतो.

By giving charity to the worthy, one becomes wealthy. Through the influence of wealth, one performs virtuous deeds. Due to the power of merit, one resides in the celestial world and is born wealthy again to enjoy pleasures.

अर्थातुराणां न गुरुर्न बन्धुः

कामातुराणां न भयं न लज्जा।

विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा

क्षुधातुराणां न रुचिर्न वेला।।४९२।।

ज्यांना पैशाची हाव आहे त्यांना गुरु किंवा नातलग नसतात (ते कोणालाही मानत नाहीत). जे कामातुर (वासनांध) आहेत त्यांना कशाची भीती किंवा लाज नसते. ज्यांना विद्येची ओढ आहे त्यांना सुख किंवा झोप नसते आणि जे भुकेने व्याकुळ आहेत त्यांना अन्नाची चव किंवा वेळ काळ याचे भान नसते.

For those obsessed with wealth, there is neither teacher nor kinsman. For those overcome by lust, there is neither fear nor shame. For those seeking knowledge, there is neither comfort nor sleep. For those tormented by hunger, there is neither taste nor a sense of timing.

दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्यो

लोभाच्च नान्योऽस्ति परः पृथिव्याम्।

विभूषणं शीलसमं न चान्यत्

संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत्।।४९३।।

दानासारखा दुसरा कोणताही श्रेष्ठ विधी (नियम) नाही आणि लोभासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू या पृथ्वीवर नाही. चारित्र्यासारखे दुसरे कोणतेही दागिने (भूषण) नाही आणि संतोषासारखी (समाधानासारखी) दुसरी कोणतीही मोठी संपत्ती नाही.

There is no ritual equal to charity, and there is no greater enemy on earth than greed. There is no ornament like character, and there is no wealth like contentment.

त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि काले

धैर्यात्कदाचिद्गतिमाप्नुयात्स:।

यथा समुद्रेऽपि च पातभङ्गे

सुयात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव।।४९४।।

कठीण काळातही धैर्याचा त्याग करू नये, कारण धैर्याच्या जोरावर माणूस कधीही आपली प्रगती किंवा मार्ग शोधू शकतो. ज्याप्रमाणे समुद्रात जहाज फुटले तरी कुशल प्रवासी पोहून पैलतीर गाठण्याची इच्छा धरतो आणि प्रयत्न करतो, तसेच माणसाने वागावे.

One should not abandon courage even in difficult times, for through courage, one may eventually find a way out. Just as a skillful traveler seeks to swim across the ocean even when his ship is wrecked, so should a person strive.

मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति

गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरंगैः।

मूर्खाश्च मूर्खैः सुधीयः सुधीभिः

समानशीलव्यसनेषु सख्यम्।।४९५।।

हरणे हरणांच्या मागे जातात, गायी गायींसोबत आणि घोडे घोड्यांसोबत राहतात. मूर्ख लोक मूर्खांची संगत धरतात आणि विद्वान विद्वानांशी मैत्री करतात. ज्यांचे स्वभाव आणि छंद (व्यसन) समान असतात, त्यांच्यातच मैत्री निर्माण होते.

Deer follow deer, cows follow cows, and horses follow horses. Fools seek the company of fools, and the wise associate with the wise. Friendship blossoms among those who share similar temperaments and habits.

दारेषु किञ्चित्स्वजनेषु किंचित्

गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किंचित्।

युक्तं न वा युक्तमिदं विचिन्त्य

वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात्।।४९६।।

काही गोष्टी पत्नीपासून, काही आपल्या नातेवाइकांपासून, काही मित्रांपासून तर काही मुलांपासून गुप्त ठेवाव्यात. काय सांगावे आणि काय सांगू नये याचा नीट विचार करूनच विद्वानाने मोठ्यांच्या सांगण्यावरून (किंवा परिस्थितीनुसार) शब्द उच्चारावेत.

Some things should be kept secret from one's wife, some from relatives, some from friends, and some from children. After reflecting on what is appropriate and what is not, a wise person should speak only after considering the gravity of the situation.

त्यजेत्क्षुधार्तो महिलां सपुत्रां

खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम्।

बुभुक्षितः किं न करोति पापं

क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति।।४९७।।

भुकेने व्याकुळ झालेला माणूस आपल्या मुलाबाळांसह पत्नीचाही त्याग करू शकतो. भूक लागल्यावर सर्पिणी स्वतःचीच अंडी खाते. भुकेलेला माणूस कोणते पाप करत नाही? कारण जेव्हा माणूस अत्यंत क्षीण (हताश) होतो, तेव्हा तो दयाहीन बनतो.

A man tormented by hunger may even abandon his wife and children; a hungry female snake may eat her own eggs. What sin will a hungry person not commit? Indeed, those who are wasted by want become pitiless.

न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावात्

भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा।

लोके गुरुत्वं विपरीततां वा

स्वचेष्टितान्येव नरं नयन्ति।।४९८।।

या जगात जन्मतःच कोणी कोणाचा उदार मित्र किंवा दुष्ट शत्रू नसतो. माणसाची स्वतःची कर्मेच त्याला समाजात मोठेपण (महत्त्व) मिळवून देतात किंवा त्याला अधोगतीकडे (विपरीत स्थितीकडे) घेऊन जातात.

In this world, no one is naturally generous or wicked toward another. It is only a person's own actions and conduct that lead them to greatness or to a state of insignificance and opposition.

अन्यायवित्तेन कृतोऽपि धर्मः

सव्याज इत्याहुरशेषलोकाः।

न्यायार्जितार्थेन स एव धर्मो

निर्व्याज इत्यार्यजना वदन्ति।।४९९।।

अन्यायाने मिळवलेल्या पैशातून केलेला धर्म हा 'कपटी' किंवा 'दिखाऊ' आहे असे सर्व लोक म्हणतात. याउलट, न्यायाने आणि कष्टाने मिळवलेल्या संपत्तीतून केलेला धर्म हाच खरा 'निष्कपट' धर्म आहे, असे आर्य (सज्जन) लोक मानतात.

Religious acts performed with wealth earned through injustice are called fraudulent by all. Only that righteousness practiced with justly earned wealth is considered pure and sincere by noble people.

किं पौरुषं रक्षति यो न वार्तान्

किं वा धनं नार्थिजनाय यत्स्यात्। 

सा किं क्रिया या न हितानुबद्धा

किं जीवितं साधुविरोधि यद्वै।। ५००।।

तो कसले पुरुषार्थ जो पीडितांचे रक्षण करत नाही? ते कसले धन जे गरजूंच्या कामी येत नाही? ती कसली क्रिया (कर्म) जी हिताशी जोडलेली नाही? आणि ते कसले जगणे जे सज्जनांच्या विरोधात आहे?

What is the use of manliness if it does not protect the distressed? What is the use of wealth if it is not for the needy? What is that action which is not bound to the welfare of others? And what is that life which is lived in opposition to the virtuous?