|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
।। विनियोग:।।
अस्य श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रमन्त्रस्य पुष्पदन्तगन्धर्व ऋषिः, श्रीचन्द्रशेखरशिवो देवता, श्रीशिवप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः।
या शिवमहिम्न स्तोत्र मंत्राचे ऋषी पुष्पदंत नावाचे गंधर्व आहेत. याचे दैवत श्री चंद्रशेखर (भगवान शिव) आहेत आणि भगवान शिवाची प्रसन्नता मिळवण्यासाठी या स्तोत्राचा जप करण्यासाठी याचा विनियोग केला जातो.
The sage of this Shri Shivamahimna hymn is Pushpadanta, the king of Gandharvas. The presiding deity is Lord Chandrashekhara (Shiva), and it is used for chanting to please Lord Shiva and seek His blessings.
।। स्तोत्रम् ।।
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथावाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
हे प्रभो, तुझे माहात्म्य अपरंपार आहे. जर तुझे पूर्ण स्वरूप न जाणता केलेली स्तुती अयोग्य असेल, तर ब्रह्मादी देवांची वाणीही तुला वर्णिताना थबकते. परंतु जर प्रत्येक जण आपल्या बुद्धीनुसार तुझे गुणगान करू शकत असेल, तर हे हर, माझे हे स्तोत्र रचण्याचे धाडस देखील निर्दोष आहे.
O Lord, if praise by one who knows not the limit of Your glory is improper, then even the speech of Brahma and others is inadequate. But if everyone praises You according to their own intellect, then O Hara, this attempt of mine to compose a hymn is also beyond blame.
रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
तुझे माहात्म्य मन आणि वाणीच्या पलीकडे आहे. वेद सुद्धा 'नेति-नेति' (हे नाही, हे नाही) असे म्हणून आश्चर्यचकित होतात. अशा तुझे गुणगान कोण, कसे आणि किती करू शकेल? परंतु तुझ्या सगुण रूपाचे वर्णन करताना कोणाचे मन आणि वाणी प्रवृत्त होणार नाही? (अर्थात सर्वच करतात).
Your glory is beyond the reach of mind and speech; even the Vedas speak of You with wonder by the method of exclusion (Neti-Neti). Who can praise Him whose qualities are infinite? Yet, when it comes to Your manifest form, whose mind and speech would not be inspired to describe You?
स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
हे ब्रह्मन्, तू स्वतः वेदांमृतरूपी मधुर वाणीची निर्मिती केली आहेस, मग बृहस्पतीची वाणी देखील तुला काय आश्चर्यचकित करणार? परंतु हे त्रिपुरारी, तुझ्या गुणांचे वर्णन केल्याने माझी स्वतःची वाणी पावन व्हावी, याच उद्देशाने मी माझी बुद्धी या स्तोत्र रचनेत लावली आहे.
O Brahman, You created the sweet Vedic speech which is like nectar; even the eloquence of Brihaspati cannot surprise You. But O Destroyer of Tripura, I have engaged my intellect in this task only to purify my own speech by recounting Your divine qualities.
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
हे वरद, तुझे ऐश्वर्य जगाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय करणारे आहे, जे तिन्ही वेदांनी (ऋक, यजु, साम) वर्णिले आहे आणि सत्त्व, रज, तम या गुणांनुसार ब्रह्मा, विष्णू, महेश अशा तीन रूपात विभागलेले आहे. तरीही काही अज्ञानी लोक तुझ्या या मंगलमय स्वरूपावर कुतर्क करून टीका करतात.
O Giver of Boons, Your sovereignty creates, preserves, and destroys the universe, as described by the three Vedas and manifested through the three forms (Brahma, Vishnu, Mahesh). Some dull-witted people, however, raise vain arguments and criticisms against Your auspicious nature.
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
जगाचा निर्माता जगाची निर्मिती कशी करतो? त्याचे शरीर कोणते? साधने कोणती? आधार काय? असे कुतर्क करून मूर्ख लोक जगाला मोहित करतात. तुझे ऐश्वर्य तर्कशास्त्राच्या पलीकडे आहे, हे न समजल्यामुळे लोक अशा निरर्थक शंका उपस्थित करतात.
What is His intent? What is His body? What are His means and support? How does the Creator create the three worlds? These senseless arguments of the foolish only delude the world. Because Your power is beyond logic, people raise such questions out of sheer ignorance.
मधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद्भुवनजनने कः परिकर:
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
हे देवाधिदेवा, हे जग अवयवांनी युक्त असूनही कोणी अधिष्ठाता (निर्माता) असल्याशिवाय निर्माण होऊ शकते का? ईश्वर नसेल तर या जगाची रचना कोण आणि कशी करेल? परंतु मंदबुद्धी लोक तुझ्या अस्तित्वावर शंका घेतात, जे अत्यंत अयोग्य आहे.
O Lord of Gods, can these worlds, though possessed of parts, exist without a creator? Without a Lord, who could provide the means for the birth of the universe? Yet, slow-witted people continue to doubt Your existence and Your role as the Supreme Ruler.
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
वेद, सांख्य, योग, शैव आणि वैष्णव असे विविध मार्ग आपापल्या श्रद्धेनुसार लोक अनुसरतात. लोकांच्या आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असल्यामुळे ते सरळ किंवा वाकड्या मार्गाने जातात; पण ज्याप्रमाणे सर्व नद्या शेवटी समुद्रालाच मिळतात, त्याप्रमाणे सर्व मार्गांचे अंतिम लक्ष्य तूच आहेस.
The Vedas, Sankhya, Yoga, Shaiva, and Vaishnava schools—people follow these diverse paths thinking one is better than the other. Due to varied tastes, men follow straight or crooked paths, but You are the only goal for all, just as the ocean is the final destination for all rivers.
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयरृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
हे वरद, तुझी उपकरणे म्हणजे केवळ एक बैल, खट्वांग, परशू, व्याघ्रचर्म, भस्म, सर्प आणि कपाल एवढीच आहेत. पण तुझ्या एका दृष्टीक्षेपाने इंद्रादी देव मोठे ऐश्वर्य भोगतात. जो स्वतःमध्येच रमत असतो (स्वात्माराम), त्याला भौतिक विषयांची मृगतृष्णा कधीही भुलवू शकत नाही.
O Giver of Boons, Your only possessions are an ox, a staff, an axe, a tiger skin, ashes, snakes, and a skull. Yet, the gods enjoy vast riches just by Your grace. One who delights in the Self (Atmarama) is never deluded by the thirst for worldly pleasures.
परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषयम् ।
समस्तेऽप्येतस्मिन्पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९ ॥
कोणी या जगाला नित्य (कायम) मानतो, तर कोणी अनित्य (क्षणभंगुर) मानतो. तिसरा कोणी तरी याला नित्य आणि अनित्य दोन्ही मानतो. हे त्रिपुरारी, या भिन्न मतांनी मी गोंधळून गेलो आहे, तरीही तुझी स्तुती करण्याचे धाडस करत आहे; खरंच, माझी ही प्रगल्भता किती धृष्ट आहे.
Some say this world is eternal, others say it is transient. Yet others speak of it as both eternal and non-eternal. O Destroyer of Tripura, bewildered by these various views, I feel ashamed to praise You; indeed, my talkativeness is quite bold and daring.
परिच्छेत्तुं यातावनिलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयंतस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
जेव्हा तू अग्नीच्या महास्तंभाच्या रूपात प्रकट झालास, तेव्हा ब्रह्मा वर आणि विष्णू खाली तुझा अंत शोधण्यासाठी गेले, पण त्यांना यश आले नाही. परंतु जेव्हा त्यांनी भक्तिभावाने तुझी स्तुती केली, तेव्हा तू स्वतः प्रकट झालास. हे गिरिश, तुझी भक्ती कधी निष्फळ जाते का?
When You appeared as a vast pillar of fire, Brahma flew up and Vishnu went down to find Your limits, but failed. Yet, when they praised You with deep devotion and faith, O Girisha, You revealed Yourself. Does devotion to You ever go unrewarded?
दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
दशमुख रावणाने त्रिभुवनावर सहज विजय मिळवला आणि त्याच्या हातांना युद्धाची खाज सुटली होती, हे केवळ तुझ्या भक्तीचे फळ होते. हे त्रिपुरहर, त्याने आपली मस्तके कमळाप्रमाणे तुझ्या चरणी अर्पण केली होती; त्याच्या त्या दृढ भक्तीचाच हा प्रचंड प्रताप होता.
The ten-headed Ravana gained effortless victory over the three worlds and possessed arms eager for battle—this was the result of his firm devotion to You. O Destroyer of Tripura, he offered his heads like lotuses at Your feet; it was all the glory of his steadfast worship.
विधेयस्त्वन्न्यासः कुशलिनि जगादन्तक यथा ।
मुनेरस्मन्मूर्ध्नां यदि पुरमथन त्वच्छरणता
कथं न स्युस्तस्य प्रलयरभसा दग्धविषयाः ॥ १२ ॥
हे अंतका, रावणाने कैलास पर्वत उचलण्याचे धाडस केले कारण तो तुझा सेवक होता आणि त्याला कशाचीही भीती नव्हती. हे पुरमथन, ज्याची मस्तके तुझ्या चरणी शरण आली आहेत, त्याला प्रलयाच्या अग्नीची किंवा संहाराची भीती कशी असू शकेल?
Because of his service to You, Ravana was free from all fear and even dared to lift Mount Kailasa. O Destroyer of Tripura, if one's head is surrendered at Your feet, how can even the fury of the final dissolution affect his domain?
मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयस्त्रिपुरजित् ।
तदैश्वर्यं तस्मिन् यदघटिततस्योन्नतशिरो-
नतिर्नैवाश्चर्यं तद्भवति खलु भक्तिः प्रभवति ॥ १३ ॥
हे वरद, बाणासुराला तुझे सान्निध्य लाभले होते, म्हणूनच त्याने इंद्राच्या महान ऐश्वर्यालाही तुच्छ लेखले. तुझ्या भक्तीमुळेच त्याला ते सामर्थ्य मिळाले होते. अशा महान ऐश्वर्यवान बाणासुराने तुझ्यासमोर नतमस्तक व्हावे यात नवल काहीच नाही, कारण ही तुझ्या भक्तीचीच शक्ती आहे.
O Giver of Boons, because Banasura was Your close attendant, he surpassed even the high prosperity of Indra. That he possessed such sovereignty was entirely due to Your grace. It is no wonder that his proud head bows to You, for devotion to You is indeed all-powerful.
विधेयस्याऽऽसीद्यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥
हे त्रिनयना, समुद्रमंथनातून निघालेल्या विषाने ब्रह्मांड नष्ट होईल या भीतीने घाबरलेल्या देव-असुरांवर कृपा करण्यासाठी तू ते विष प्राशन केलेस. त्या विषाने तुझ्या गळ्यावर पडलेला काळा डाग तुझी शोभा कमी करत नाही, उलट जगाचे भय दूर करणाऱ्याचा तो डाग (विकार) भूषणावहच वाटतो.
O Three-eyed Lord, when You swallowed the poison to save the gods and demons who were terrified by the sudden destruction of the universe, it left a blue stain on Your throat. Far from being an ugly mark, it enhances Your beauty; for even a disfigurement is praiseworthy in one who is intent on removing the fears of the world.
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा नहि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५ ॥
हे ईश्वरा, ज्या कामदेवाचे बाण देव, असुर आणि मानव यांच्यावर नेहमीच विजयी ठरतात, त्याने जेव्हा तुला इतर सामान्य देवांप्रमाणे समजून तुझ्यावर बाण चालवला, तेव्हा तू त्याला भस्म केलेस आणि तो केवळ स्मरणात उरला. जितेंद्रिय पुरुषांचा अपमान करणे कधीही हिताचे नसते.
O Lord, Cupid, whose arrows never fail against gods, demons, or men, looked upon You as an ordinary god and met his end. By Your mere glance, he was reduced to ashes, becoming only a memory. Indeed, an insult to those who have conquered their senses never leads to good results.
पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ।
मुहुर्द्यौस्थस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६ ॥
जेव्हा तू तांडव करतोस, तेव्हा तुझ्या पादाघाताने पृथ्वी रसातळाला जाते की काय अशी शंका येते. तुझ्या भुजांच्या वेगामुळे विष्णूपद (आकाश) आणि ग्रहमाला विचलित होतात. तुझ्या जटांच्या धक्क्याने स्वर्ग भयभीत होतो. हे प्रभो, तू जगाच्या रक्षणासाठीच नाचतोस, पण तुझे सामर्थ्य इतके अफाट आहे की ते विद्ध्वंसक वाटते.
When You dance, the earth suddenly feels endangered by the impact of Your feet; the heavens and the stars are tossed about by the movement of Your club-like arms; and the sky is distressed by Your tossing matted hair. Though You dance for the protection of the world, Your immense power manifests in a terrifyingly grand manner.
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि-
त्यनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७ ॥
आकाशात पसरलेली आणि नक्षत्ररूपी फेसाने चमकणारी गंगा जेव्हा तुझ्या मस्तकावर उतरली, तेव्हा ती एका लहान पाण्याच्या थेंबासारखी दिसत होती. परंतु त्याच गंगेने पुढे पृथ्वीला वेढून बेटांचे रूप दिले. यावरूनच तुझ्या दिव्य आणि विराट स्वरूपाच्या माहात्म्याची कल्पना येते.
The celestial river Ganga, which spreads across the sky and shines with foam like clusters of stars, appeared only as a tiny drop on Your head. Yet, that same river has encircled the entire earth. From this alone, one can infer the divine and majestic proportions of Your form.
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि-
र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
त्रिपुरासुराचा नाश करताना तू पृथ्वीला रथ, ब्रह्मदेवाला सारथी, सुमेरू पर्वताला धनुष्य, चंद्र-सूर्याला रथाची चाके आणि विष्णूला बाण बनवले. हे सर्व तुझ्यासाठी केवळ एक खेळ होता; कारण गवतासारख्या असुराला मारण्यासाठी तुला या साधनांची गरज नव्हती, पण तू लीलेने हा सर्व डामडौल केलास.
When You desired to burn the three cities (Tripura) which were like mere blades of grass, You made the earth Your chariot, Brahma Your charioteer, Mount Meru Your bow, the sun and moon Your wheels, and Vishnu Your arrow. Why this elaborate preparation? The will of the Lord is independent and He only plays with these means for His own divine sport.
र्यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
जेव्हा भगवान विष्णू तुझ्या चरणी हजार कमळे अर्पण करत होते, तेव्हा एक कमळ कमी पडले. त्या क्षणी त्यांनी आपले स्वतःचे 'नेत्र-कमळ' तुला अर्पण केले. त्यांच्या त्या पराकोटीच्या भक्तीचे फळ 'सुदर्शन चक्र' रूपाने मिळाले, जे आजही तिन्ही लोकांच्या रक्षणासाठी सदैव सज्ज असते.
When Vishnu was offering a thousand lotuses at Your feet and found one missing, he offered his own eye as a lotus instead. This height of devotion transformed into the form of the Sudarshana Chakra, which, O Destroyer of Tripura, remains ever-vigilant for the protection of the three worlds.
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
यज्ञ समाप्त झाल्यावरही तूच त्याचे फळ देणारा जागृत देव आहेस. ईश्वराच्या आराधनेशिवाय कोणतेही कर्म फलद्रुप होत नाही. म्हणूनच, तूच कर्माचे फळ देणारा आहेस हे जाणून, वेदांवर श्रद्धा ठेवून लोक यज्ञ-यागादी शुभ कर्मे पूर्ण निष्ठेने करतात.
When the sacrifice is concluded, You remain as the conscious witness to grant its fruits. How can a completed action bear fruit without the worship of the Supreme Being? Therefore, seeing You as the ultimate guarantor of rewards, people perform their duties and sacrifices with firm faith in the Vedas.
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनो
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥
दक्ष प्रजापती स्वतः कर्मकाण्डात अत्यंत कार्यक्षम होता आणि तो सर्व जीवांचा अधिपती होता. स्वतः ऋषी त्याचे पुरोहित होते आणि देव सभेचे सदस्य होते. तरीही, फळ देणाऱ्या तुझ्याच हाताने त्या यज्ञाचा विध्वंस झाला. यावरून हेच सिद्ध होते की, जर ईश्वराप्रती श्रद्धा नसेल, तर मोठे यज्ञही यजमानाचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरतात.
Daksha was expert in rituals and the lord of all beings. Sages were his priests and gods were members of the assembly. Yet, the destruction of that sacrifice came from You, who are otherwise the granter of all rewards. Truly, a sacrifice without faith in You leads to the performer's downfall.
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
कियन्न त्रस्तं ते नृवरद विस्फूर्जितमिदम् ॥ २२ ॥
जेव्हा ब्रह्मा आपल्याच कन्येच्या मोहात पडले आणि मृगाचे रूप घेऊन तिच्या मागे धावले, तेव्हा तू पारधी रूप धारण करून धनुष्य सावरलेस. तू त्यांचा स्वर्गापर्यंत पाठलाग केलास. हे नृवरद, तुझे हे सामर्थ्य कोणाला भयभीत करणार नाही? (अर्थात, अयोग्य कर्माला शिक्षा देण्याचे तुझे सामर्थ्य अफाट आहे).
When Brahma, struck by desire for his own daughter, took the form of a stag, You took up Your bow and chased him even to the heavens to punish his act. O Giver of Boons, who would not be awestruck by this manifestation of Your justice and power?
त्पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरतदेहार्धघटनात्
अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३ ॥
हे पुरमथन, स्वतःच्या सौंदर्याचा गर्व करून धनुष्य सावरलेल्या कामदेवाला तू क्षणात तृणासारखे जाळून राख केलेस. तरीही तू तुझ्या शरीराच्या अर्ध्या भागात देवी पार्वतीला स्थान दिले आहेस, हे पाहून जर सामान्य स्त्रिया तुला 'स्त्रीलंपट' समजत असतील, तर ते त्यांचे अज्ञान आहे. हे वरद, त्या स्त्रिया खरोखरच भोळ्या आहेत, कारण त्यांना तुझ्या जितेंद्रिय स्वरूपाची कल्पना नाही.
O Destroyer of Tripura, You burnt Cupid like a blade of grass when he grew proud of his beauty and took up his bow. Yet, You have shared half of Your body with Goddess Parvati. If young women, in their innocence, think of You as being subject to passion because of this, they are indeed mistaken. O Giver of Boons, they do not understand Your true nature as the supreme conqueror of all senses.
चिताभस्मलेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तृृणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४ ॥
स्मशान हे तुझे क्रीडांगण, पिशाच तुझे सोबती, चितेचे भस्म तुझा लेप आणि मानवी कवटीची माळ तुझे भूषण आहे. हे सर्व बाह्यतः कितीही अमंगळ वाटले, तरीही हे वरद, तुझे मनापासून स्मरण करणाऱ्या भक्तांसाठी तू परम मंगलमय आणि जगाचे कल्याण करणाराच आहेस.
O Destroyer of Cupid, Your playground is the cremation ground, Your companions are ghosts, and You are smeared with funeral ashes and wear a garland of skulls. Though Your appearances seem inauspicious, You are the ultimate source of all auspiciousness for those who remember You.
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः ।
यदालोक्यह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत्किल भवान् ॥ २५ ॥
जे योगी प्राणायाम करून आपले मन अंतर्मुख करतात, ज्यांचे रोमांच उभे राहतात आणि डोळ्यात आनंदाश्रू येतात, असे योगी ज्या अनिर्वचनीय आणि दिव्य अमृतमय तत्त्वात डुंबल्याचा अनुभव घेतात, ते साक्षात परब्रह्म स्वरूप तूच आहेस.
Yogis, controlling their breath and turning their minds inward, experience a thrill of joy and shed tears of ecstasy. The indescribable and divine Truth in which they immerse themselves, as if in a lake of nectar, is indeed You.
स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रति गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि ॥ २६ ॥
तूच सूर्य, तूच चंद्र, तूच वायू, तूच अग्नी, तूच जल, तूच आकाश, तूच पृथ्वी आणि तूच जीवात्मा आहेस. विद्वान लोक अशा विविध शब्दांनी तुझे वर्णन करतात. परंतु आम्हाला असे एकही तत्त्व किंवा वस्तू या जगात माहित नाही, जी तुझे रूप नाही. (तू चराचरात व्यापलेला आहेस).
You are the sun, the moon, the air, the fire, the water, the sky, the earth, and the soul itself. Thus do the wise describe You through limited words; but in truth, we know of nothing in this existence that is not a manifestation of You.
अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति ।
तुरीयस्ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥
तीन वेद, तीन अवस्था, तीन लोक आणि तीन देव (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) यांना 'अ', 'उ' आणि 'म' या अक्षरांनी बनलेला 'ॐ' कार दर्शवतो. हे शरण देणाऱ्या शिवा, तू या सर्वांच्या पलीकडे असलेले 'तुरीय' (चौथे) पद आहेस. हा 'ॐ' कार तुझाच वाचक असून तो तुलाच समर्पित आहे.
O Giver of Refuge, the sacred syllable 'Om' represents the three Vedas, the three states, the three worlds, and the three Gods through its sounds A, U, and M. Beyond these, You are the Fourth State (Turiya). The entire syllable 'Om', in part or whole, signifies You alone.
तथाभीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धाम्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८ ॥
भव, शर्व, रुद्र, पशुपती, उग्र, महादेव, भीम आणि ईशान—अशी तुझी आठ नावे आहेत. वेद देखील या प्रत्येक नावाच्या माहात्म्याचे वर्णन करतात. हे देवा, तुझ्या या अत्यंत प्रिय आणि तेजस्वी अष्टमूर्ती स्वरूपाला मी अत्यंत भक्तिभावाने नमस्कार करतो.
Bhava, Sharva, Rudra, Pashupati, Ugra, Mahadeva, Bhima, and Ishana—these are Your eight names. The Vedas individually explore the significance of each. O Lord, I offer my humble salutations to You, the embodiment of these eight divine and beloved forms.
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमः
नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २९ ॥
हे त्रिनयना, तू अत्यंत जवळ आहेस आणि अत्यंत दूरही आहेस, तुला नमस्कार असो. तू लहानात लहान आहेस आणि मोठ्यात मोठाही आहेस, तुला नमस्कार असो. तू वृद्ध आहेस आणि तरुणही आहेस, तुला नमस्कार असो. तू सर्व काही आहेस आणि सर्वांच्या पलीकडेही आहेस, अशा तुला वारंवार नमस्कार असो.
Salutations to You, O Three-eyed Lord, who are the nearest and yet the farthest. Salutations to You who are the smallest and also the greatest. Salutations to You who are the oldest and yet the youngest. Salutations to You who are everything and also beyond everything.
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः ।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्त्तौ मृडाय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ ३० ॥
विश्वाच्या उत्पत्तीसाठी रजोगुण धारण करणाऱ्या 'भव' (ब्रह्मा) रूपातील तुला वारंवार नमस्कार. विश्वाच्या संहारासाठी तमोगुण धारण करणाऱ्या 'हर' (रुद्र) रूपातील तुला वारंवार नमस्कार. भक्तांच्या सुखासाठी सत्त्वगुण धारण करणाऱ्या 'मृड' (विष्णू) रूपातील तुला वारंवार नमस्कार. आणि या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे असलेल्या तुझ्या अत्यंत प्रकाशमान 'शिव' स्वरूपाला वारंवार नमस्कार.
Salutations again and again to 'Bhava' (Brahma) who embodies Rajas for the creation of the universe. Salutations to 'Hara' (Rudra) who embodies Tamas for its destruction. Salutations to 'Mruda' (Vishnu) who embodies Sattva for the happiness of beings. And salutations to 'Shiva' who transcends the three gunas and exists in the supreme state of pure light.
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधा-
द्वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ ३१ ॥
कुठले माझे हे संकुचित आणि क्लेशांनी व्यापलेले मन, आणि कुठले तुझे हे गुण सीमा ओलांडणारे अनंत ऐश्वर्य! या विचाराने मी चकित झालो होतो. परंतु तुझ्यावरील भक्तीनेच मला धैर्य दिले आणि तुझ्या चरणी हा 'वाणीरूपी फुलांचा' उपहार (हे स्तोत्र) अर्पण करण्याची प्रेरणा दिली.
How limited is my mind, subject to afflictions, and how boundless is Your eternal glory that transcends all limits! Filled with awe, it is only my devotion that has emboldened me to offer this floral tribute of words at Your feet, O Giver of Boons.
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२ ॥
जर काळ्या पर्वतासारखी शाई असेल, समुद्र हे शाईचे पात्र असेल, कल्पवृक्षाची फांडी ही लेखणी असेल आणि संपूर्ण पृथ्वी हा कागद असेल; आणि स्वतः सरस्वती देवी अनंत काळ तुझे गुण लिहीत राहिली, तरीही हे ईश्वरा, तुझ्या गुणांचा अंत लागणार नाही.
If the black mountain were ink, the ocean the inkwell, the branch of the celestial tree the pen, and the entire earth the parchment; and if Goddess Saraswati herself were to write for all eternity, even then, O Lord, the limit of Your virtues could not be reached.
ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकलगुणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानः
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३ ॥
असुर, देव आणि श्रेष्ठ मुनींनी ज्याची पूजा केली आहे, अशा चंद्रमौळी निर्गुण ईश्वराच्या गुणांचे गुणगान; गंधर्वांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पुष्पदंताने या सुंदर आणि अजोड छंदातील स्तोत्राद्वारे केले आहे.
The noblest among Gandharvas, named Pushpadanta, composed this beautiful hymn in grand meters to sing the glories of the moon-crested, attributeless Lord, who is worshiped by demons, gods, and great sages alike.
।। फलश्रुति:।।
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३४ ॥
जो मनुष्य शुद्ध चित्ताने आणि परम भक्तीने भगवान शिवाच्या या स्तोत्राचे दररोज पठण करतो, तो या लोकात भरपूर धन, आयुष्य, पुत्र आणि कीर्ती मिळवतो; आणि मृत्यूनंतर शिवलोकात जाऊन रुद्रासमान पूजनीय होतो.
He who, with a pure heart and supreme devotion, recites this flawless hymn to Lord Shiva every day, attains abundant wealth, long life, progeny, and fame in this world; and in the end, he reaches the realm of Shiva, becoming equal to Rudra himself.
महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मन्त्र:
नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५ ॥
महादेवापेक्षा मोठा दुसरा कोणताही देव नाही, या शिवमहिम्न स्तोत्रापेक्षा श्रेष्ठ दुसरी कोणतीही स्तुती नाही, 'अघोर' (शिव) मंत्रापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणताही मंत्र नाही आणि गुरूंपेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही तत्त्व नाही.
There is no God greater than Mahadeva; there is no hymn greater than this Shivamahimna; there is no mantra higher than the Aghora mantra, and there is no truth superior to the Guru.
ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नस्तव पाठस्य
कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३६ ॥
विविध दीक्षा, दान, तप, तीर्थयात्रा, ज्ञान आणि यज्ञयागादी सर्व शुभ कर्मे; या शिवमहिम्न स्तोत्राच्या पाठाने मिळणाऱ्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशाचीही (१/१६) बरोबरी करू शकत नाहीत.
Initiations, charity, penance, visits to holy places, spiritual knowledge, and sacrifices—all these actions together do not equal even a sixteenth part of the merit earned by reciting this hymn.
शशिधरवरमौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३७ ॥
कुसुमदंत (पुष्पदंत) नावाचा सर्व गंधर्वांचा राजा, जो भगवान शिवाचा निस्सीम दास होता; शिवाच्या कोपामुळे आपल्या दिव्य शक्तींपासून भ्रष्ट झाला असता, त्याने स्वतःला पुन्हा शुद्ध करण्यासाठी आणि शिवाचे मन जिंकण्यासाठी या दिव्य स्तोत्राची रचना केली.
The king of all Gandharvas, named Pushpadanta, who was a servant of Lord Shiva, fell from his glory due to the Lord's wrath. It was then that he composed this extraordinarily divine hymn to sing the praises of Shiva's greatness.
पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ।
व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८ ॥
जो मनुष्य देवांचे गुरु (शिव) यांची पूजा करून, एकाग्र चित्ताने आणि हात जोडून या स्वर्ग आणि मोक्ष देणाऱ्या स्तोत्राचे पठण करतो; तो गंधर्व आणि किन्नरांद्वारे स्तुती केला जात भगवान शिवाच्या सान्निध्यात (शिवलोकात) जातो. पुष्पदंताने रचलेले हे स्तोत्र कधीही निष्फळ न जाणारे (अमोघ) आहे.
If a person, with folded hands and focused mind, worships the Guru of gods and recites this hymn—the source of heaven and liberation—he reaches the presence of Lord Shiva, praised by celestial beings. This hymn composed by Pushpadanta is truly infallible.
पुण्यं गन्धर्वभाषितम् ।
अनौपम्यं मनोहारि
शिवमीश्वरवर्णनम् ॥ ३९ ॥
गंधर्वाने (पुष्पदंताने) गायलेले हे पुण्यकारक स्तोत्र येथे समाप्त होत आहे. हे अनुपम, मनमोहक आणि ईश्वराचे (शिवाचे) यथार्थ वर्णन करणारे आहे.
This concludes the meritorious hymn uttered by the Gandharva. It is incomparable, captivating, and a true description of the glory of Lord Shiva.
श्रीमच्छङ्करपादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः
प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४० ॥
अशा प्रकारे ही शब्दांनी केलेली (वाङ्मयी) पूजा मी भगवान शंकरांच्या चरणी अर्पण केली आहे. याने देवांचा देव महादेव माझ्यावर प्रसन्न होवो.
Thus, this verbal worship is offered at the feet of Lord Shankara. May the Lord of Gods, Sadashiva, be pleased with this offering.
कीदृशोऽसि महेश्वर ।
यादृशोऽसि महादेव
तादृशाय नमो नमः ॥ ४१ ॥
हे महेश्वरा, तुझे खरे स्वरूप काय आहे आणि तू कसा आहेस, हे मी जाणत नाही. हे महादेवा, तू ज्या कोणत्या स्वरूपात आहेस, तुझ्या त्या स्वरूपाला मी वारंवार नमस्कार करतो.
O Maheshwara, I do not know Your true essence or Your form. O Mahadeva, whatever Your true nature be, I offer my salutations to You again and again.
त्रिकालं यः पठेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः
शिवलोके महीयते ॥ ४२ ॥
जो मनुष्य दिवसातून एक वेळ, दोन वेळ किंवा तीन वेळ या स्तोत्राचे पठण करतो; तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि शिवलोकात सन्मान प्राप्त करतो.
One who recites this hymn once, twice, or thrice a day becomes free from all sins and is glorified in the abode of Shiva.
स्तोत्रेण यः पठति सम्भुपदप्रसन्नः ।
सम्प्राप्य धर्ममर्थं कामं मोक्षं च
सायुज्यमेति भगवान् शिवभक्तिपात्रम् ॥ ४३ ॥
पुष्पदंताच्या मुखकमलातून निघालेल्या या स्तोत्राचे जो भक्तीने पठण करतो, तो भगवान शंकराची कृपा मिळवतो. त्याला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची प्राप्ती होते आणि शेवटी तो शिवस्वरूपात विलीन (सायुज्य मुक्ती) होतो.
One who recites this hymn, which emerged from the lotus-like mouth of Pushpadanta, gains the grace of Lord Shiva. Attaining righteousness, wealth, desires, and liberation, such a devotee finally achieves union with the Lord Himself.