श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्राङ्कुरात्
समुद्रमपि संतरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम्।
भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्
न तु प्रतिनिविष्ट मूर्खजनचित्तमाराधयेत्।।३७१।।
मगरीच्या जबड्यातून जबरदस्तीने मणी काढता येईल, खवळलेल्या लाटांचा समुद्र पोहून पार करता येईल, रागावलेल्या सापाला फुलासारखे डोक्यावर धारण करता येईल; पण हेकट (हट्टी) मूर्ख माणसाचे मन कधीही वळवता येणार नाही.
One might forcibly extract a gem from a crocodile's jaws, or cross an ocean tossed with waves, or wear a furious serpent on the head like a flower; but one can never satisfy the mind of an obstinate fool.
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्
रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् ।
तस्माद् वाचमुषतीमुग्ररूपां
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥३७२।।
कठोर शब्द माणसाची मर्मस्थाने, हाडे, हृदय आणि प्राणांना देखील जाळून टाकतात. म्हणून, धर्माचे पालन करणाऱ्या माणसाने अशा अत्यंत कठोर आणि उग्र वाणीचा नेहमी त्याग करावा.
Harsh words burn the vital spots, the bones, the heart, and the very life-breath of a person. Therefore, one who delights in righteousness should always avoid speaking cruel and fierce words.
शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा
यस्तु क्रियावान् पुरुष: स विद्वान्।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां
न नाममात्रेण करोत्यरोगम्।।३७३।।
शास्त्रांचा अभ्यास करूनही अनेक लोक मूर्खच राहतात; खरा विद्वान तोच जो त्या ज्ञानानुसार कृती करतो. ज्याप्रमाणे एखाद्या औषधाचे चिंतन केल्याने रुग्ण बरा होत नाही (तर ते औषध घ्यावे लागते), तसेच केवळ ज्ञानाने नव्हे, तर आचरणानेच माणूस थोर होतो.
Even after studying the scriptures, people can remain fools; only he who puts knowledge into practice is truly wise. Just as a well-thought-out medicine cannot cure a patient by its name alone (it must be consumed), mere knowledge without action is fruitless.
कल्पद्रुम: कल्पितमेव सूते
सा कामधुक् कामितमेव दोग्धि।
चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते
सतां तु सङ्ग: सकलं प्रसूते।।३७४।।
कल्पवृक्ष फक्त कल्पिलेले (विचार केलेले) देतो, कामधेनू फक्त इच्छिलेले अर्पण करते आणि चिंतामणी फक्त ज्याचा विचार केला आहे तेच देतो. परंतु, सज्जनांची संगत (सत्संग) मात्र कल्पनेपलीकडील सर्व काही प्रदान करते.
The Kalpavriksha (wish-fulfilling tree) gives only what is imagined; the Kamadhenu (divine cow) yields only what is desired; the Chintamani (divine gem) bestows only what is thought of. But the company of the righteous (Satsang) bestows everything one could ever need.
दधि मधुरं मधु मधुरं
द्राक्षा मधुरा सुधापि मधुरैव।
तस्य तदेव हि मधुरं
यस्य मनो यत्र संलग्नम्।।३७५।।
दही गोड आहे, मध गोड आहे, द्राक्षे गोड आहेत आणि अमृतही गोडच आहे. परंतु, ज्याचे मन ज्या गोष्टीत गुंतलेले असते, त्याला तीच गोष्ट जगात सर्वात गोड वाटते.
Curd is sweet, honey is sweet, grapes are sweet, and even nectar is sweet. However, for an individual, that thing alone is truly sweet in which his heart is deeply attached.
चित्ते प्रसन्ने भुवनं प्रसन्नं
चित्ते विषण्णे भुवनं विषण्णम्।
अतोऽभिलाषो यदि ते सुखे स्यात्
चित्तप्रसादे प्रथमं यतस्व।।३७६।।
जर तुमचे मन प्रसन्न असेल, तर संपूर्ण जग तुम्हाला प्रसन्न वाटते; पण जर तुमचे मन दुःखी (विषण्ण) असेल, तर संपूर्ण जगही दुःखी वाटते. म्हणून, जर तुला सुखाची इच्छा असेल, तर सर्वात आधी तुझे मन प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न कर.
If the mind is cheerful, the whole world appears cheerful; if the mind is dejected, the whole world feels gloomy. Therefore, if you desire happiness, strive first to achieve peace and clarity of mind.
दम्भेन लोभेन भिया ह्रिया वा
प्रायो विनीतो जन एष सर्व:।
वैराग्यतस्त्वाहृदयं विनीतं
नरं वरं दुर्लभमेव मन्ये।।३७७।।
बहुतेक लोक ढोंगापोटी, लोभापोटी, भीतीपोटी किंवा केवळ लाजेपोटी नम्रता दाखवतात. परंतु, ज्यांचे हृदय वैराग्यामुळे खरोखरच नम्र झाले आहे, असे श्रेष्ठ पुरुष या जगात अत्यंत दुर्मिळ आहेत.
Most people act humble out of hypocrisy, greed, fear, or shame. However, those whose hearts are truly humble due to a sense of detachment (Vairagya) are rare and superior beings.
प्रत्यर्थिभूतामपि तां समाधे:
शुश्रूषमाणां गिरिशोऽनुमेने।
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते
येषां न चेतांसि त एव धीरा:।।३७८।।
भगवान शंकरांनी पार्वतीने केलेली सेवा स्वीकारली, जरी ती त्यांच्या समाधीत अडथळा ठरणार होती. खरे धैर्यवान तेच असतात, ज्यांचे मन विचलित होण्याची सर्व कारणे समोर असतानाही मुळीच विचलित होत नाही.
Lord Shiva allowed Parvati to serve Him, even though she was a potential distraction to His meditation. Truly courageous (steadfast) are those whose minds remain undisturbed even when the causes for distraction or emotion are present.
काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
मुग्धा निबध्नन्ति किमत्र चित्रम्।
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानाह।।३७९।।
अज्ञानी लोक काच, मणी आणि सोने एकाच धाग्यात गुंफतात, (एकमेकांशी आपातत: काहीही संबंध नसलेल्या श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ गोष्टींना एकत्र करतात) यात नवल काय? विचारवंत पाणिनीने देखील आपल्या एकाच सूत्रात कुत्रा (श्वान), युवक (युवान) आणि इंद्र (मघवा) यांना एकत्र गुंफले आहे!
(टीप: हा उल्लेख व्याकरणशास्त्रावर आधारित आहे; पाणिनीच्या सूत्रात या शब्दांची रूपे एकाच नियमाने चालतात).
The ignorant tie glass, gems, and gold in a single string (They tie together totally incompatible things --good and bad) —what is so surprising about that? Even the thoughtful Panini, in a single grammatical rule (Sutra), linked together a dog (shvan), a youth (yuvan), and Lord Indra (maghavan)!
हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति यत्सर्वदा
अर्थिभ्य: प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम्।
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनं।
येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते।।३८०।।
जे चोराला दिसत नाही, जे सर्व प्रकारे कल्याण करते, जे गरजूला सतत दिल्याने अधिकच वाढते आणि कल्पाच्या शेवटीही ज्याचा नाश होत नाही, असे 'विद्या' नावाचे गुप्त धन ज्यांच्याकडे आहे, त्या विद्वानांचा हे राजांनो, तुम्ही अहंकार सोडून सन्मान करा; त्यांच्याशी कोण स्पर्धा करू शकेल?
That inner wealth called knowledge is not visible to the thief; it nourishes all-round happiness; it grows immensely when constantly shared with seekers; and it does not perish even at the end of eons. O Kings, give up your pride toward those who possess it; who can compete with them?