श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
यस्तु सञ्चरते देशान्
सेवते यस्तु पण्डितान्।
तस्य विस्तारिता बुद्धि:
तैलबिन्दुरिवाम्भसि।।३६१।।
जो मनुष्य वेगवेगळ्या देशांत प्रवास करतो आणि विद्वान लोकांची सेवा (संगत) करतो, त्याची बुद्धी पाण्यावर पडलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे विस्तारत जाते (चौफेर पसरते).
One who travels to different lands and serves (associates with) learned scholars finds his intellect expanding, much like a drop of oil spreads rapidly across the surface of water.
असितगिरिसमं स्यात्कज्जलं सिन्धुपात्रं
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति।।३६२।।
जर काजळाच्या डोंगराएवढी शाई असेल, समुद्र हे शाईचे पात्र असेल, कल्पवृक्षाची फांदी ही लेखणी असेल आणि संपूर्ण पृथ्वी हा कागद असेल; आणि जर स्वतः सरस्वती देवी अनंत काळ तुमचे गुण लिहीत बसली, तरीही हे ईश्वरा, तुमच्या गुणांचा अंत लागणार नाही.
If the mountain of soot were the material for the ink, the ocean the ink-pot, the branch of the celestial tree the pen, and the earth the writing leaf; even then, if Goddess Saraswati herself were to write for all eternity, she would not reach the end of Your virtues, O Lord.
अहस्तानि सहस्तानां
अपदानि चतुष्पदाम् ।
फल्गूनि तत्र महतां
जीवो जीवस्य जीवनम् ।।३६३।।
हात नसलेले प्राणी हे हात असलेल्यांचे (मानवांचे) भक्ष्य आहेत, पाय नसलेले (किंवा न हलणारे) हे चार पाय असलेल्यांचे भक्ष्य आहेत. दुबळे हे बलवानांचे अन्न आहेत. थोडक्यात, या जगात एक जीव हा दुसऱ्या जीवाचे जीवन (अन्न) आहे.
Those without hands are prey for those with hands; those without feet (or immobile) for the four-footed; the weak for the strong. Truly, in this world, one living being is the sustenance for another.
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकारि पुष्पं खलु चन्दनेषु।
विद्वान्धनाढ्यो न तु दीर्घजीवी
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत्।।३६४।।
सोन्याला सुगंध, ऊसाला फळ आणि चंदनाच्या झाडाला फुले निसर्गाने दिली नाहीत. विद्वान माणूस श्रीमंत नसतो आणि तो दीर्घायुषीही नसतो. असे वाटते की पूर्वी ब्रह्मदेवाला कोणीही योग्य सल्ला देणारा (बुद्धी देणारा) नव्हता, अन्यथा त्याने या त्रुटी ठेवल्या नसत्या.
Nature did not give scent to gold, fruit to the sugarcane stalk, or flowers to the sandalwood tree. A learned man is rarely wealthy, and he is not long-lived. It seems that in the beginning, there was no one to advise the Creator (Brahma), or these perfections would not have been missing.
उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे
प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः।
विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां
न चलति खलु वाक्यं सज्जनानां कदाचित्।।३६५।।
कदाचित सूर्य पश्चिम दिशेला उगवेल, कदाचित महाकाय मेरू पर्वत ढळू लागेल, अग्नी कदाचित शीतल होईल, किंवा पर्वताच्या शिखरावर दगडांतून कमळ फुलेल—या सर्व अशक्य गोष्टी कदाचित शक्य होतील; परंतु सज्जन माणसाने दिलेला शब्द कधीही बदलत नाही.
Even if the sun were to rise in the western quarter, even if the mighty Mount Meru were to move, even if fire were to become cold, and even if a lotus were to bloom on the rocky peak of a mountain—these impossible things might happen, but the word of a noble person never wavers.
याऽक्षय्यं बीजमेकं जगदखिलगिरां सर्वसाफल्यमूलं
या रम्यस्निग्धवर्णा मृदुमधुरपदाऽलङ्कृतिश्लिष्यमाणा ।
या छन्दस्सूत्रबद्धा विविधरसगुणा भूरिभावाऽन्विता या
सा भाषा संस्कृताऽख्या प्रतिजनि कुरुतां सेवकं मां स्वकीयम् ।।३६६।।
जी जगातील सर्व भाषांचे अक्षय असे बीज आहे आणि सर्व यशाचे मूळ आहे; जिचे वर्ण (अक्षरे) सुंदर आणि स्निग्ध आहेत; जिची पदे कोमल, मधुर आणि अलंकारांनी नटलेली आहेत; जी छंदांच्या सूत्रात बद्ध असून विविध रस, गुण आणि अनेक भावांनी युक्त आहे—ती 'संस्कृत' नावाची भाषा मला प्रत्येक जन्मात आपला सेवक बनवून ठेवो.
May that language called Sanskrit—which is the inexhaustible seed of all the world's tongues and the root of all success; whose letters are beautiful and pleasing; whose words are soft, sweet, and adorned with ornaments; which is bound by the rules of prosody and enriched with various moods and emotions—make me its servant in every birth.
अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं
सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति ।
जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः
कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ।। ३६७।।
ज्याचे रक्षण दैव (नशीब) करत आहे, तो रक्षक नसतानाही सुरक्षित राहतो; परंतु ज्याला दैवाने मारले आहे, तो सर्व बाजूंनी सुरक्षित असूनही नष्ट होतो. वनात सोडून दिलेला अनाथ बालकही (दैवामुळे) जिवंत राहतो, तर घरी सर्व प्रयत्न करूनही एखादा माणूस मृत्यूपासून वाचू शकत नाही.
That which is protected by Fate remains safe even if unguarded, while that which is struck by Fate perishes despite being well-protected. An orphan abandoned in a forest may survive, while one in a home may not survive despite every effort made to save him.
शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं
गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् ।
मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां
विधिरहो बलवानिति मे मतिः ।। ३६८।।
चंद्र आणि सूर्याचे ( ग्रहणकाळी राहू) ग्रहाद्वारे होणारे पीडन, हत्ती आणि सर्प यांनादेखील होणारे बंधन (कैद), आणि विद्वान लोकांचे दारिद्र्य पाहून माझे असे मत बनले आहे की—अहो! विधी (नशीब/प्रारब्ध) खरोखरच बलवान आहे.
Seeing the eclipses of the sun and the moon, the captivity of elephants and serpents, and the poverty of the wise—it is my firm opinion that destiny is indeed all-powerful.
दिवसेनैव तत् कुर्याद्
येन रात्रौ सुखं वसेत्।
यावज्जीवं च तत्कुर्याद्
येन प्रेत्य सुखं वसेत् ।। ३६९।।
दिवसभर असे काम करावे (इतकी मेहनत करावी) जेणेकरून रात्री सुखाची झोप लागेल; आणि आयुष्यभर अशी सत्कर्मे करावीत जेणेकरून मृत्यूत्तर (परलोकात) सुख प्राप्त होईल.
One should do during the day that which allows one to live (sleep) in peace at night; and one should do throughout life that which allows one to dwell in happiness after death.
अकृतेऽप्युद्यमे पुंसाम्
अन्यजन्मकृतं फलम् ।
शुभाऽशुभं समभ्येति
विधिना संनियोजितम् ।। ३७०।।
माणसाने या जन्मात प्रयत्न केले नाहीत तरी, गेल्या जन्मी केलेल्या कर्मांचे शुभ किंवा अशुभ फळ विधीने (दैवाने) योजल्यानुसार त्याच्याकडे चालत येतेच.
Even if a person makes no effort in this life, the fruits of actions performed in previous births—whether auspicious or inauspicious—will surely reach him as ordained by destiny.