श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतन:
स्तन्मुखादपि धनं धन-धनम् |
इत्थमेव निनदः प्रवर्तते
किं पुनर्यदि जनः सचेतन:।। ४५१।।
नगारा हा पूर्णपणे जड (निर्जीव) आहे, तरीही त्याच्या मुखातून 'धन-धन' (धम्-धम्) असाच आवाज येतो. जर एखादा निर्जीव पदार्थ सुद्धा सतत धनाचीच रट लावत असेल, तर मग सजीव माणसाचे काय बोलावे?
The drum is completely inanimate, yet even from its mouth, the sound 'Dhan-Dhan' (wealth-wealth) constantly emerges. If such is the case with a lifeless object, what then to say of a living human being?
दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने
प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम्।
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धूर्तता
ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः।।४५२।।
जे आपल्या माणसांशी दाक्षिण्याने (सौजन्याने), परक्यांवर दयेने, दुर्जनांशी कठोरपणे, सज्जनांवर प्रेमाने, राजाशी नीतीने, विद्वानांशी सरळपणाने, शत्रूंशी शौर्याने, गुरूंच्या ठिकाणी क्षमावृत्तीने आणि स्त्रियांशी चातुर्याने वागतात, अशा व्यवहारकुशल पुरुषांमुळेच हे जग टिकून आहे.
Kindness toward kin, mercy for strangers, shrewdness with the wicked, love for the virtuous, diplomacy with rulers, honesty with the learned, bravery toward enemies, patience with elders, and wit with women—the world is sustained by those who are thus skilled in these arts of conduct.
सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते
शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति।
कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं
सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम्।।४५३।।
साप केवळ हवा पिऊन जगतात तरी ते दुर्बळ नसतात. हत्ती सुके गवत खाऊनही प्रचंड बलवान होतात. महान ऋषीमुनी कंदमुळे आणि फळे खाऊन आपला काळ घालवतात. यावरून हेच सिद्ध होते की 'समाधान' हाच माणसाचा सर्वात मोठा ठेवा आहे.
Serpents consume only air, yet they are not weak. Forest elephants become mighty by eating only dry grass. Great sages spend their lives consuming only roots and fruits. Indeed, contentment is the greatest treasure of a human being.
वाणी दरिद्रस्य शुभा हितापि
ह्यर्थेन शब्देन च संप्रयुक्ता।
न शोभते वित्तवतः समीपे
भेरीनिनादोपहतेव वीणा।।४५४।।
गरीब माणसाची वाणी कितीही शुभ, हितकारक आणि अर्थपूर्ण शब्दांनी युक्त असली, तरी ती श्रीमंताच्या समोर शोभून दिसत नाही; ज्याप्रमाणे नगाऱ्याच्या मोठ्या आवाजापुढे वीणेचा मधुर आवाज ऐकू येत नाही.
The speech of a poor man, even if auspicious, beneficial, and full of meaning, does not shine in the presence of a wealthy person—just as the sound of a lute (Veena) is drowned out by the thunderous beat of a war drum.
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै:
नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः
स्वभाव एष परोपकारिणाम्।।४५५।।
वृक्षांना फळे लागली की ते नम्र होऊन खाली वाकतात. नवीन पाण्याने भरलेले ढग जमिनीच्या दिशेने अधिक खाली येतात (पाऊस पाडण्यासाठी). त्याचप्रमाणे, संपत्ती किंवा समृद्धी मिळाल्यावर सत्पुरुष अधिक विनम्र होतात; दुसऱ्यांचे भले करणाऱ्यांचा हा असाच स्वभाव असतो.
Trees bow down when they bear fruit; clouds hang low when they are filled with fresh water. Similarly, good people remain humble even in prosperity; such is the very nature of those who live for the welfare of others.
न विद्यया नैव कुलेन गौरवं
जनानुरागो धनिकेषु सर्वदा।
कपालिना मौलिधृतापि जाह्नवी
प्रयाति रत्नाकरमेव सत्वरम्।।४५६।।
लोकांचा आदर हा विद्येमुळे किंवा कुळामुळे नसून तो नेहमी धनवानांच्याच वाट्याला येतो. पहा, प्रत्यक्ष शंकरांनी मस्तकावर धारण केलेली असूनही गंगा नदी वेगाने रत्नांचा साठा असलेल्या समुद्रालाच जाऊन मिळते.
Respect is gained neither through learning nor lineage; people's affection is always directed toward the wealthy. Even the Ganges, though held on the head by Lord Shiva, flows swiftly only toward the ocean (the repository of jewels).
उपकारिणि विस्रब्धं य: करोत्यपकारिताम्
स जीवन्नपि मृतकाकार: सर्वलोकविगर्हित:।
स्वयमुत्पादिते पापे य: पश्चात्तापवान् भवेत्
तस्य तच्छुध्यते पापं न स भूयो समाचरेत्।।४५७।।
जो माणूस आपल्यावर उपकार करणाऱ्या किंवा आपल्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तीशी कपटाने वागतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच असतो आणि सर्व जगात तो निंदेला पात्र ठरतो. मात्र, स्वतःकडून घडलेल्या पापाबद्दल ज्याला मनापासून पश्चात्ताप होतो, त्याचे ते पाप धुवून निघते, अट एवढीच की त्याने ते कृत्य पुन्हा करू नये.
He who behaves treacherously toward a benefactor or someone who trusts him is like a corpse even while alive, and is condemned by the whole world. However, if one sincerely repents for a sin they have committed, that sin is cleansed, provided they do not repeat the act.
क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टां दशा-
मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि।
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः
किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतां अग्रेसरः केसरी।।४५८।।
भूक लागली असली, म्हातारपणामुळे कृश झाला असला, प्राण कंठाशी आले असले, अत्यंत कष्टदायक स्थिती आली असली आणि तेज नष्ट झाले असले, तरी काय मत्त हत्तीचे मस्तक फोडून त्याचे मांस खाण्याची इच्छा धरणारा सिंहाचा राजा कधी वाळलेले गवत खातो का? (अर्थातच नाही, स्वाभिमानी पुरुष कितीही संकटात असला तरी तो आपले श्रेष्ठत्व सोडत नाही).
Even if famished by hunger, withered by old age, or weakened in spirit; even if fallen into a miserable state or deprived of luster; even if his life is departing—does a lion, whose only desire is to feast on the flesh of a mighty elephant's forehead, ever eat dry grass?
सानन्दं सदनं सुताश्च सुधियः कान्ता न दुर्भाषिणी
सन्मित्रं सुधनं स्वयोषिति रतिश्चाज्ञापराः सेवकाः ।
आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे
साधोः सङ्गमुपासते हि सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ।।४५९।।
ज्या घरात आनंद आहे, जिथे मुले सुजाण (बुद्धिमान) आहेत, जिची पत्नी कठोर बोलणारी नाही, जिथे चांगले मित्र आणि पुरेसे धन आहे, जो आपल्याच पत्नीवर प्रेम करतो, ज्याचे सेवक आज्ञाधारक आहेत, जिथे अतिथींचे स्वागत आणि दररोज शिवपूजन होते, जिथे गोड अन्नाचे सेवन केले जाते आणि जिथे नेहमी सज्जनांची संगत लाभते, तो गृहस्थाश्रम खरोखर धन्य आहे.
A home filled with joy, children who are wise, a wife who is not harsh-spoken, good friends, sufficient wealth, devotion to one's own wife, and obedient servants; where hospitality and daily worship of Shiva take place, where sweet food is shared, and where the company of the virtuous is constantly sought—blessed indeed is such a householder's life.
संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते,
तदेव मुक्ताकारतया नलिनी पत्रस्थितो राजते।
स्वात्यां सागरशुक्तिसम्पुटगतौ तन्मौक्तिकं जायते,
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुण: संसर्गतो जायते ।।४६०।।
तापलेल्या लोखंडावर पडलेल्या पाण्याचा थेंब आपला अस्तित्वच हरवून बसतो (नावाचाही मागमूस उरत नाही), तोच थेंब जेव्हा कमळाच्या पानावर स्थिर होतो तेव्हा मोत्यासारखा चमकतो आणि जेव्हा तोच पाण्याचा थेंब स्वाती नक्षत्रात समुद्रातील शिंपल्यात पडतो तेव्हा त्याचे खरोखर मोती बनते. माणसाचे अधम, मध्यम किंवा उत्तम गुण हे प्रायः त्याच्या संगतीमुळेच (संपर्कामुळे) निर्माण होतात.
A drop of water falling on hot iron vanishes without a trace; the same drop on a lotus leaf shines like a pearl; and falling into a sea-shell during the Swati constellation, it actually becomes a pearl. Generally, low, middle, or high qualities in a person are acquired through association.