श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे
प्रियासु नारीषु धनेषु बन्धुषु
कृतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये
धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः।।४६१।।
प्रियासु नारीषु धनेषु बन्धुषु
कृतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये
धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः।।४६१।।
यश मिळवून देणारी कामे, मित्र जोडणे, प्रिय स्त्रिया, संपत्ती, नातेवाईक, विवाहकार्य, संकटकाळ आणि शत्रूचा नाश करण्यासाठी होणारा धनव्यय (खर्च) शहाणे लोक कधीही मोजत नाहीत.
The wise do not count the expenditure of wealth when it comes to performing deeds that bring fame, gathering friends, beloved women, relatives, marriage, facing calamities, or destroying enemies.
शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् ।
अथो गङ्गा सेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः।।४६२।।
गंगा स्वर्गातून शिवाच्या मस्तकावर आली, तिथून हिमालयावर, तिथून पृथ्वीवर आणि शेवटी समुद्रात जाऊन मिळाली. अशा प्रकारे ती सतत उंचावरून खालीच येत गेली. तसेच, ज्यांचा विवेक (बुद्धी) नष्ट झाला आहे, अशा लोकांचा अधःपात शेकडो मार्गांनी होत राहतो.
The Ganges fell from heaven to Shiva's head, from there to the mountains, then to the earth, and finally to the sea, descending lower at each step. Similarly, those who have lost their power of discrimination (Viveka) suffer a downfall in a hundred different ways.
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः।
कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखं
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः।।४६३।।
वाईट देशात (ठिकाणी) राहून संपत्तीचा साठा कसा होणार? कुपुत्र असल्यास जलांजली (पिंडदान) कशी मिळणार? कुलक्षणी पत्नी मिळाल्यास घरात सुख कोठून येणार? आणि वाईट शिष्याला शिकवून कीर्ती कसे प्राप्त होणार?
How can wealth be accumulated in a bad country? How can ritual offerings (Jalanjali) be secured from an evil son? How can there be happiness in a house with a wicked wife? And how can fame be earned by teaching an unworthy disciple?
गुणवानपि नोपयाति पूजां
पुरुषः सत्पुरुषैरकथ्यमानः।
न हि सौरमणिः स्वभावकान्तिं
रविपादैरनधिष्ठितः करोति।।४६४।।
जोपर्यंत सज्जन माणसे एखाद्याच्या गुणांचे कौतुक करत नाहीत, तोपर्यंत गुणवान माणूसही सन्मानाला पात्र ठरत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मणी जोपर्यंत सूर्याच्या किरणांनी प्रकाशित होत नाही, तोपर्यंत तो आपली नैसर्गिक चमक दाखवू शकत नाही.
Even a virtuous person does not attain honor unless his virtues are spoken of by good men. Indeed, a sun-gem (Suryakanta Mani) does not manifest its natural brilliance until it is touched by the rays of the sun.
खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितो मस्तके
वाञ्छन् देशमनातपं विधिवशात् तालस्य मूलं गतः ।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः
प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैवयान्त्यापदः।।४६५।।
एक टक्कल असलेला माणूस सूर्याच्या किरणांनी डोके तापल्यामुळे सावलीच्या शोधात दैवाने एका ताडाच्या झाडाखाली गेला. तिथेही नशिबाने एक मोठे फळ त्याच्या डोक्यावर पडले आणि त्याचे डोके फुटले. खरंच, दुर्दैवी माणूस जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे संकटे त्याच्या मागे येतातच.
A bald man, tormented by the sun’s rays on his head, went to the shade of a palmyra tree by chance. Even there, a large fruit fell and cracked his head with a loud sound. Generally, wherever an unfortunate person goes, calamities follow him right there.
छेदश्चन्दनचूतचम्पकवने रक्षापि शाखोटके
हिंसा हंसमयूरकोकिलकुले काकेषु नित्यादरः।
मातङ्गेन खरक्रयः समतुला कर्पूरकार्पासयो:
एषा यत्र विचारणा गुणिगणे देशाय तस्मै नमः।।४६६।।
जिथे चंदन, आंबा आणि चंपक यांची वने तोडली जातात आणि साध्या काटेरी झाडांचे रक्षण केले जाते; जिथे हंस, मोर आणि कोकिळांची हिंसा होते आणि कावळ्यांचा नित्य आदर केला जातो; जिथे हत्तीच्या बदल्यात गाढव खरेदी केले जाते आणि कापूर व कापूस यांना समान समजले जाते; अशा गुणहीन विचारांच्या देशाला माझा (उपरोधिक) नमस्कार असो.
Salutations to that country where sandalwood, mango, and champak forests are cut down while thorn-trees are protected; where swans, peacocks, and cuckoos are harmed while crows are honored; where donkeys are bought for elephants and camphor is equated with cotton.
श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
संक्रांतिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव॥४६७।।
कोणाकडे स्वतःचे ज्ञान उत्तम असते, तर कोणाकडे ज्ञान दुसऱ्याला देण्याची विशेष कला असते. ज्याच्याकडे या दोन्ही गोष्टी (स्वतःचे ज्ञान आणि शिकवण्याची कला) उत्तम आहेत, त्यालाच शिक्षकांमध्ये श्रेष्ठ मानले पाहिजे.
Some possess great skill in their own performance, while others have a superior ability to transfer knowledge to others. He who possesses both should be placed at the forefront of teachers.
ज्ञानेन पुंसां सकलार्थसिद्धि:
ज्ञानादृते काचन नार्थसिद्धिः।
ज्ञानस्य मत्वेति गुणान्कदाचित्
ज्ञानं न मुञ्चन्ति महानुभावाः।।४६८।।
ज्ञानामुळेच माणसाला सर्व पुरुषार्थांची सिद्धी प्राप्त होते; ज्ञानाशिवाय कोणतीही गोष्ट साध्य होत नाही. ज्ञानाचे हे महत्त्व ओळखूनच थोर महात्मे कधीही ज्ञानाची कास सोडत नाहीत.
Through knowledge, men attain the fulfillment of all goals; without knowledge, no objective is achieved. Realizing these virtues of knowledge, great souls never abandon the pursuit of learning.
हर्तुर्न गोचरं याति
दत्ता भवति विस्तृता।
कल्पान्तेऽपि न या नश्येत्
किमन्यद्विद्यया विना।।४६९।।
जी चोराला दिसत नाही (चोरले जाऊ शकत नाही), जी दिल्याने वाढते आणि कल्पाच्या शेवटीही जिचा नाश होत नाही, अशी विद्येपेक्षा दुसरी कोणती श्रेष्ठ गोष्ट असू शकते?
What else can be like knowledge? It is not visible to the thief, it expands when given away, and it does not perish even at the end of an eon (Kalpa).
वाङ्माधुर्यात्सर्वलोकप्रियत्वं
वाक्पारुष्यात्सर्वलोकापकारी।
किं वा लोके कोकिलेनोपनीतं
को वा लोके रासभेनापराधः॥४७०।।
वाणीच्या गोडव्यामुळे माणूस सर्वांचा लाडका होतो, तर कठोर वाणीमुळे तो सर्वांचा शत्रू बनतो. या जगात कोकिळेने कोणाचे काय भले केले आहे? आणि गाढवाने कोणाचे काय बिघडवले आहे? (तरीही लोक कोकिळेला पसंत करतात ते फक्त तिच्या आवाजामुळेच).
By sweetness of speech, one becomes dear to all, and by harshness of speech, one becomes harmful to everyone. What has the cuckoo brought to the world, and what wrong has the donkey committed? (Yet, it is only their voice that makes the difference).