श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
उदीरितोऽर्थ पशुनापि गृह्यते
हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः।
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः।।४७१।।
सांगितलेला अर्थ तर पशूलाही समजतो; घोडे आणि हत्ती सुद्धा इशारा केल्यावर ओझे वाहतात. परंतु विद्वान माणूस न सांगताही दुसऱ्याच्या मनातील गोष्ट ओळखून घेतो. दुसऱ्याचे इंगित (मनोगत) जाणणे हेच बुद्धीचे खरे फळ आहे.
Even an animal understands a meaning when it is uttered; horses and elephants carry loads when commanded. But a wise person grasps even what is unsaid; for the true fruit of intellect is the ability to perceive the hints and intentions of others.
तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो
मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः।
समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते
महान्महत्स्वेव करोति विक्रमम्।।४७२।।
मोठा वादळवारा जमिनीवर लवलेल्या मऊ गवताला कधीही मुळासकट उपटून टाकत नाही. तो फक्त उंच वाढलेल्या वृक्षांनाच तडाखा देतो. यावरून हेच समजते की, श्रेष्ठ लोक केवळ त्यांच्यासारख्याच श्रेष्ठ लोकांबरोबरच आपला पराक्रम गाजवतात.
A mighty wind does not uproot the soft grasses that bow low on every side. It strikes only at the lofty trees. Thus, the great display their prowess only against those who are equally great or high-seated.
निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति।।४७३।।
जो माणूस एखाद्या विशिष्ट कारणावरून रागावतो, तो त्या कारणाचे निराकरण झाल्यावर नक्कीच शांत होतो. परंतु ज्याचे मन विनाकारण द्वेष करणारे असते, त्याला कोणताही माणूस कधीही कसे काय संतुष्ट करू शकेल?
He who becomes angry for a specific reason will surely be appeased once that cause is removed. But as for one whose mind harbors groundless hatred—how can anyone ever hope to satisfy him?
सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः
सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं
सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम्।।४७४।।
नीट पचलेले अन्न, सुविद्य (ज्ञानी) मुलगा, चांगली वागणारी पत्नी, नीट सेवा केलेला राजा, चांगल्या प्रकारे विचार करून बोललेले शब्द आणि पूर्ण विचारांती केलेले कार्य... या गोष्टी दीर्घकाळ लोटला तरी कधीही विकृत होत नाहीत (किंवा त्यांचे वाईट परिणाम मिळत नाहीत).
Well-digested food, a well-educated son, a well-behaved wife, a well-served king, words spoken after careful thought, and an action performed after thorough deliberation—these do not lead to any ill effects even after a very long time.
सम्पूर्ण कुंभो न करोति शब्दं
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम्।
विद्वान कुलीनो न करोति गर्वं
गुणैर्विहीना बहु जल्पयंति।।४७५।।
पाण्याने पूर्ण भरलेला घडा आवाज करत नाही, पण अर्धा भरलेला घडा नक्कीच खूप आवाज करतो. त्याप्रमाणे, विद्वान माणूस (चांगल्या कुळातील असला तरी) कधीही गर्व करत नाही, परंतु गुणांनी हीन असलेले लोक मात्र खूप बडबड करतात.
A pitcher full of water makes no sound, while a half-filled jar surely makes a lot of noise. Similarly, a learned man of noble birth does not show pride, but those devoid of virtues talk excessively.
वनेषु दोषा: प्रभवन्ति रागिणां
गृहेषु पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः।
अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते
निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्।।४७६।।
ज्यांच्या मनात विषयांबद्दल ओढ आहे, त्यांना वनात राहूनही दोष जडतात; तर घरी राहून पाचही इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे तप आहे. जो माणूस चांगल्या कर्मात मग्न राहतो आणि ज्याची आसक्ती संपली आहे, त्याच्यासाठी त्याचे घरच तपोवन असते.
For those filled with attachments, faults arise even in forests; whereas for those at home, controlling the five senses is true penance. For one who engages in blameless actions and is free from worldly cravings, his very home becomes a sacred grove of penance.
मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणो
हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः।
सुहृच्च विद्वानपि दुर्लभो नॄणां
यदौषधं स्वादु हितं सुदुर्लभम्।।४७७।।
जे विद्वान आहेत ते नेहमी तुमचे हित चिंतणारे नसतात आणि जे हित चिंतणारे आहेत ते नेहमी विद्वान नसतात. मित्र असून तो विद्वानही असणे, हे माणसांसाठी तसेच दुर्मिळ आहे जसे चवीला गोड आणि आरोग्याला हितकारक असे औषध मिळणे दुर्मिळ असते.
There are wise men who are not well-wishers, and there are well-wishers who are not wise. A true friend who is also learned is as rare among men as a medicine that is both sweet to the taste and beneficial to health.
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः।।४७८।।
गुणवान व्यक्तीलाच दुसऱ्याच्या गुणांची किंमत कळते, निर्गुणाला नाही; बलवानालाच बलाचे महत्त्व समजते, दुर्बलाला नाही. कोकिळेलाच वसंत ऋतूचे महत्त्व कळते, कावळ्याला नाही; आणि हत्तीलाच सिंहाचे बळ कळते, उंदराला नाही.
A virtuous person recognizes virtue, not one without virtues; a strong person recognizes strength, not one who is weak. The cuckoo understands the beauty of spring, not the crow; and the elephant knows the strength of the lion, not the mouse.
कामान् दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मी:
कीर्तिं सूते दुष्कृतं या हिनस्ति।
शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलानां
धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः।।४७९।।
जी सर्व इच्छा पूर्ण करते, अलक्ष्मीला (दरिद्रतेला) दूर सारते, कीर्तीला जन्म देते आणि पापाचा नाश करते; अशा त्या शुद्ध, शांत, मांगल्याची माता आणि सत्य-प्रिय वाणीला विद्वानांनी 'कामधेनु' म्हटले आहे.
Wise men call truthful and pleasant speech a "divine cow" (Kamadhenu); she milks desires, drives away misfortune, brings forth fame, and destroys sins. She is the pure and peaceful mother of all blessings.
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः
न खलु बहिरुपाधीन् प्रीतय: संश्रयन्ते।
विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
द्रवति च हिमरश्मावुद्गते: चन्द्रकान्तः।।४८०।।
दोन पदार्थांना एकत्र जोडणारे कारण हे आंतरिक असते; प्रेम कधीही बाह्य कारणांवर अवलंबून नसते. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या उदयानेच कमळ उमलते आणि चंद्राच्या (हिमरश्मीच्या) आगमनानेच चंद्रकांत मणी पाझरू लागतो, तसेच हे आहे.
Some internal cause unites objects; true affections certainly do not depend on external appearances. For the lotus blooms only at the rise of the sun, and the moonstone melts only when the moon rises.