श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां ब्रूषे न चाटूनमृषा
नैषां गर्ववचः शृणोषि न च तान्प्रत्याशया धावसि
काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे
तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः।।४०१।।
तू श्रीमंतांचे तोंड वारंवार पाहत नाहीस, त्यांची खोटी स्तुती करत नाहीस, त्यांचे गर्विष्ठ शब्द ऐकत नाहीस आणि आशेने त्यांच्या मागे धावत नाहीस. वेळीच कोवळे गवत खातोस आणि झोप आल्यावर शांतपणे निजतोस. हे हरिणा, मला सांग, तू असे कोणते तप केले आहेस की तुला हे सुख लाभले?
You do not gaze at the faces of the wealthy repeatedly, you do not speak false flattery, you do not listen to their arrogant words, and you do not run after them with expectations. You eat tender grass in due time and sleep when sleep comes. Tell me, O Deer, what kind of penance have you performed to attain this?
हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये
गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः।
जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये
विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु।। ४०२।।
कावळ्यांच्या थव्यामध्ये हंस शोभून दिसत नाही. कोल्ह्यांच्या कळपात सिंह शोभत नाही. गाढवांच्या घोळक्यात उत्तम जातीचा घोडा शोभत नाही, तसेच अडाणी लोकांच्या मध्ये विद्वान माणूस शोभून दिसत नाही.
A swan does not shine in a flock of crows; a lion does not look distinguished among a pack of jackals. A high-bred horse does not look grand among a herd of donkeys; similarly, a learned person does not shine among the illiterate.
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री
नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य।।४०३।।
उद्धट माणसाचे यश नष्ट होते, कपटी माणसाची मैत्री नष्ट होते, कर्मशून्य (आळशी) माणसाचे कुळ नष्ट होते आणि केवळ पैशाच्या मागे लागणाऱ्याचा धर्म नष्ट होतो. व्यसनी माणसाला विद्येचे फळ मिळत नाही, कंजूष माणसाला सुख मिळत नाही आणि ज्याचे मंत्री उन्मत्त किंवा बेसावध आहेत, अशा राजाचे राज्य नष्ट होते.
The fame of the arrogant is destroyed; the friendship of the wicked perishes. The lineage of the idle is ruined, and the righteousness of the greedy is lost. A person with vices loses the fruit of knowledge, a miser loses happiness, and the kingdom of a king with negligent ministers is destroyed.
नभोभूषा पूषा कमलवनभूषा मधुकरो
वचोभूषा सत्यं वरविभवभूषा वितरणम्।
मनोभूषा मैत्री मधुसमयभूषा मनसिजः
सदोभूषा सूक्तिः सकलगुणभूषा च विनयः।।४०४।।
आकाशाचा दागिना सूर्य आहे, कमळाच्या वनाचा दागिना भ्रमर आहे. सत्याने वाणी शोभते आणि दातृत्वाने संपत्ती शोभते. मनाचा दागिना मैत्री आहे, वसंत ऋतूचा दागिना कामदेव आहे. सभेचा दागिना सुवचन (सुभाषित) आहे आणि सर्व गुणांचा दागिना विनय (नम्रता) आहे.
The sun is the ornament of the sky; the bee is the ornament of the lotus grove. Truth is the ornament of speech, and charity is the ornament of great wealth. Friendship is the ornament of the mind; Cupid is the ornament of the spring season. A good saying is the ornament of an assembly, and humility is the ornament of all virtues.
सस्यानि स्वयमत्ति चेद्वसुमती माता सुतं हन्ति चेत्-
वेलामम्बुधिर्विलङ्घयति चेद्भूमिं दहेत्पावकः।
आकाशं जनमस्तके पतति चेदन्नं विषं चेत्
अन्यायं कुरुते यदि क्षितिपतिः कस्तं निरोद्धुं क्षमः।।४०५।।
जर पृथ्वी स्वतःच पिके खाऊ लागली, जर माताच स्वतःच्या पुत्राचा वध करू लागली, जर समुद्राने आपली मर्यादा ओलांडली, जर अग्नीने भूमीलाच जाळले, जर आकाश लोकांच्या डोक्यावर कोसळले किंवा जर अन्नच विष बनले—आणि जर राजाच अन्याय करू लागला, तर त्याला रोखण्यास कोण समर्थ आहे?
If Mother Earth herself eats the crops, if a mother kills her own son, if the ocean transgresses its bounds, if fire burns the earth, if the sky falls upon the heads of people, or if food itself becomes poison—similarly, if the ruler himself commits injustice, who is capable of stopping him?
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा।
भवति हि पुनर्भूयान्भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः।।४०६।।
गुरू ज्याप्रमाणे बुद्धिमान शिष्याला विद्या देतात, त्याचप्रमाणे ते मंदबुद्धी (जड) शिष्यालाही देतात. ते त्यांच्या ग्रहणशक्तीमध्ये स्वतःहून वाढ करत नाहीत किंवा ती हिरावूनही घेत नाहीत. तरीही त्यांच्या विद्येच्या फलामध्ये मोठा फरक पडतो; ज्याप्रमाणे स्वच्छ मणीच बिंब (प्रतिबिंब) ग्रहण करू शकतो, मातीचा गोळा नाही.
A teacher imparts knowledge to a wise student exactly as he does to a dull-witted one; he neither creates nor destroys their innate power of understanding. Yet, there is a vast difference in the result, just as a polished gem is capable of reflecting an image, but a lump of clay is not.
शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
सङ्क्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां
धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव।।४०७।।
कोणा एका शिक्षकाची स्वतःची शिकण्याची किंवा कृती करण्याची पद्धत उत्तम असते, तर दुसऱ्या कोणामध्ये ती विद्या इतरांकडे संक्रमित करण्याची (शिकवण्याची) विशेष कला असते. ज्याच्याकडे या दोन्ही गोष्टी उत्तम आहेत, तोच शिक्षकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जावा.
One teacher may possess excellence in his own performance, while another may have a specialized skill in communicating that knowledge to others. He who possesses both qualities in a superior manner should indeed be placed at the forefront of all educators.
लब्धास्पदोऽस्मीति विवादभीरो:
तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम्।
यस्यागमः केवलजीविकायै
तं ज्ञानपण्यं वणिजं वदन्ति।। ४०८।।
"मला मानाचे स्थान मिळाले आहे" असे समजून ( ते जाईल या भीतीने) जो वादाला घाबरतो आणि दुसऱ्याने केलेली निंदा सहन करतो, तसेच ज्याचे ज्ञान केवळ उपजीविकेचे साधन आहे, त्याला ज्ञानाचा व्यापार करणारा 'व्यापारी' म्हटले जाते.
He who, having attained a position, shies away from debate and tolerates insults from others, and whose learning is solely for the sake of a livelihood, is called a merchant who trades in knowledge.
ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां
जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैषः यत्नः।
उत्पत्स्यते हि मम कोऽपि समानधर्मा
कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।।४०९।।
येथे जे कोणी माझी उपेक्षा किंवा निंदा करत असतील, त्यांनी हे जाणून घ्यावे की माझा हा प्रयत्न त्यांच्यासाठी नाही. या जगात माझ्यासारखाच विचार करणारा (समानधर्मी) कोणीतरी नक्कीच जन्माला येईल; कारण काळ अनंत आहे आणि पृथ्वी विशाल आहे.
Those who treat me with contempt should know that this effort of mine is not for them. Someone with a kindred spirit will surely be born, for time is endless and the earth is vast.
एते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थान्परित्यज्य ये
सामान्यास्तु परार्थमद्यमभृताः स्वार्थाविरोधेन ये।
तेऽमी मनुष्यराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये
ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे।।४१०।।
जे स्वतःच्या स्वार्थाचा त्याग करून दुसऱ्यांचे भले करतात ते 'सत्पुरुष' (सज्जन) आहेत. जे स्वतःच्या स्वार्थाला बाधा न आणता दुसऱ्यांना मदत करतात ते 'सामान्य' माणसे आहेत. जे स्वतःच्या स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करतात ते 'मानव-राक्षस' आहेत; पण जे कोणत्याही कारणाशिवाय दुसऱ्याचे नुकसान करतात, त्यांना काय म्हणावे हे आम्हाला समजत नाही.
Those who sacrifice their own interests to do good for others are 'Saintly Men.' Those who help others as long as it does not conflict with their own interests are 'Ordinary Men.' Those who destroy the well-being of others for their own gain are 'Human-Demons.' But as for those who destroy others' welfare for no reason at all, we do not know what to call them.