श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
न मुदे विनयं विना।
मूर्खतापि मुदे भूयान्
महत्सु विनयान्विता ।।२११।।
अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाची विद्या सुद्धा नम्रतेशिवाय आनंद देत नाही. याउलट, मोठ्या माणसांच्या सहवासात असलेली मूर्खता सुद्धा जर नम्र असेल, तर ती सुखद वाटू शकते.
Even profound knowledge brings no joy without humility. Conversely, even ignorance can be pleasing among the great if accompanied by humility.
दूरादपि विराजते।
चकोरनयनद्वन्द्वम्
आह्लादयति चन्द्रमाः।।२१२।।
स्वाभाविक (नैसर्गिक) प्रेम हे अंतर असूनही उठून दिसते; पहा, आकाशातील चंद्र कितीही दूर असला, तरी तो पृथ्वीवरील चकोर पक्षाच्या डोळ्यांना आनंदच देतो.
Natural love shines even from a distance. The moon, though far away, delights the eyes of the Chakora bird.
राक्षसा एव केवलम्।
सरसो विपरीतश्चेत्
सरसत्वं न मुञ्चति।।२१३।।
'साक्षर' हा शब्द उलटा वाचला तर 'राक्षस' होतो (साक्षराला विद्येचा गर्व झाल्यास मनुष्य राक्षसाप्रमाणे वागू लागतो); पण 'सरस' (सहृदय/रसिक) हा शब्द उलटा वाचला तरी 'सरस'च राहतो, तो आपला स्वभाव सोडत नाही (सहृदय माणूस विपरीत परिस्थिततही सहृदयता सोडत नाही)
If 'Sakshara' is reversed, it becomes 'Rakshasa' (A literate when he becomes excessively proud of his knowledge, may become a demon) . But if 'Sarasa' is reversed, it remains 'Sarasa', never losing its essence. ( A man of candid demeanour remains candid even when beset by calamities)
जगदेकेन कर्मणा।
परापवादसस्येभ्यो
गां चरन्तीं निवारय ।।२१४।।
जर तुम्हाला एकाच कर्माने संपूर्ण जगाला वश करायचे असेल, तर दुसऱ्याची निंदा (पर-अपवाद) करण्याच्या शेतात चरणाऱ्या आपल्या 'जीभ' नावाच्या गाईला आवर घाला.
If you wish to conquer the world with a single act, restrain your tongue from grazing in the fields of slandering others.
मदोन्मत्तगजेन्द्रवत्।
ज्ञानाङ्कुशसमा बुद्धिः
तस्य निश्चलते मनः।।२१५।।
माणसाचे मन एखाद्या मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे सैरावैरा धावत असते. अशा मनाला स्थिर करण्यासाठी 'ज्ञान'रूपी अंकुश असलेली 'बुद्धी' आवश्यक असते, जी मनाला आवर घालून स्थिर करते.
The human mind runs everywhere like an intoxicated elephant. Only an intellect armed with the goad of knowledge can steady and restrain it.
युक्तं नीचस्य दूषणम्।
अमृतं राहवे मृत्युः
विषं रुद्रस्य भूषणम् ।।२१६।।
समर्थ किंवा प्रभावशाली व्यक्तीने केलेले अयोग्य कामही कधीकधी योग्य मानले जाते, तर नीच माणसाने केलेले चांगले कामही दूषण ठरते. पहा, अमृत असूनही ते राहूसाठी मृत्यूचे कारण ठरले, तर विष असूनही ते महादेवाचे (रुद्राचे) भूषण बनले.
What is improper may become proper for a master, and what is proper may become a fault for the lowly. Nectar caused death for Rahu, while poison became an ornament for Shiva.
बलवत्यपि दुर्जने।
ईश्वरे च दरिद्रे च
मृत्योः सर्वत्र तुल्यता।।२१७।।
विद्वान असो वा मूर्ख, बलवान असो वा दुष्ट, श्रीमंत असो वा गरीब; मृत्यू सर्वांना समान लेखतो. मृत्यूच्या दारात सर्वजण सारखेच असतात.
Whether one is a scholar or a fool, powerful or wicked, wealthy or poor—death treats everyone with absolute equality.
कवीनां कविमण्डले।
दीप्तिर्वा दीप्तिहानिर्वा
मुहूर्तादेव जायते।।२१८।।
रणांगणावर शूर योद्ध्यांचे आणि कवींच्या सभेत कवींचे तेज (कीर्ती) किंवा त्यांचा पराभव; हे दोन्ही एका क्षणात (मुहूर्तात) ठरतात. यश आणि अपयश यांच्यातील अंतर खूप कमी असते.
In the battlefield for great warriors and in the assembly of poets for creators, brilliance or its loss happens in just a single moment.
दृश्यते महदन्तरम्।
उपभुक्तं विषं हन्ति
विषयाः स्मरणादपि।।२१९।।
'विष' आणि 'विषय' (इंद्रियसुख/वासना) यामध्ये खूप मोठे अंतर आहे. विष खाल्यावरच ते माणसाला मारते, पण 'विषय' इतके घातक आहेत की केवळ त्यांच्या स्मरणाने (विचाराने) सुद्धा माणसाचा अधःपात होतो.
There is a vast difference between poison and sensual objects (Vishaya). Poison kills only when consumed, but sensual cravings destroy a person even by mere remembrance.
मौनं कालविलम्बश्च