श्लोक २२१ ते २३०

श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)

शैले शैले न माणिक्यं
मौक्तिकं न गजे गजे।
साधवो नहि सर्वत्र
चन्दनं न वने वने।।२२१।।

प्रत्येक पर्वतावर माणिक (रत्ने) मिळत नाहीत, प्रत्येक हत्तीच्या मस्तकात मोती (गजमुक्ता) नसतो. सज्जन माणसे सगळीकडे आढळत नाहीत आणि प्रत्येक वनात चंदनाची झाडे नसतात.

Rubies are not found on every mountain, nor are pearls found in every elephant. Holy men are not found everywhere, and sandalwood does not grow in every forest.

यावज्जीवं सुखं जीवेद्
ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत्।
भस्मीभूतस्य देहस्य
पुनरागमनं कुतः।।२२२।।

जोपर्यंत जगाल तोपर्यंत सुखाने जगा, अगदी कर्ज काढूनही तूप प्या (उपभोग घ्या). एकदा का हा देह जळून राख झाला, की तो पुन्हा परत कसा येणार? (हे चार्वाक दर्शनाचे सुभाषित आहे).

As long as you live, live happily; drink ghee even by incurring debt. Once the body is reduced to ashes, how can it ever return?

सत्यानुसारिणी लक्ष्मीः
कीर्तिस्त्यागानुसारिणी।
अभ्याससारिणी विद्या
बुद्धिः कर्मानुसारिणी।।२२३।।

लक्ष्मी (संपत्ती) सत्याच्या मागे चालते, कीर्ती त्यागाच्या मागे चालते. विद्या अभ्यासाने प्राप्त होते आणि बुद्धी ही माणसाच्या कर्माप्रमाणे (संस्कारांप्रमाणे) विकसित होते.

Wealth follows truth, and fame follows sacrifice. Knowledge is gained through practice, and intellect follows one's actions.

सदयं हृदयं यस्य
भाषितं सत्यभूषितम्।
कायः परहिते यस्य
कलिस्तस्य करोति किम् ।।२२४।।

ज्याचे हृदय दयेने भरलेले आहे, ज्याचे बोलणे सत्याने नटलेले आहे आणि ज्याचे शरीर परोपकारासाठी झिजते, त्याचे हा कलियुग काय वाकडे करणार?

If one's heart is full of compassion, speech adorned with truth, and body dedicated to the welfare of others, what harm can the age of Kali do to them?

दातुरुन्नतवित्तस्य
गुणयुक्तस्य चार्थिनः।
दुर्लभः खलु संयोगः
सद्बीजक्षेत्रयोरिव‌।।२२५।।

भरपूर संपत्ती असलेला दानशूर आणि गुणवान असा याचक; या दोघांचा एकत्र येण्याचा योग उत्तम बी आणि सुपीक जमीन एकत्र येण्यासारखाच दुर्लभ असतो.

The union of a wealthy donor and a virtuous seeker is as rare as the coming together of a good seed and a fertile field.

अग्नौ दग्धं जले मग्नं
हृतं तस्करपार्थिवैः।
तत्सर्वं दानमित्याहुर्
यदि क्लैब्यं न भाषते‌।‌।२२६।।

आगीत जळलेले, पाण्यात बुडालेले किंवा चोर व राजाने हिरावून घेतलेले धन; जर माणूस त्याबद्दल तक्रार (कागाळी) न करता शांत राहिला, तर ते सुद्धा एका प्रकारचे दानच मानले जाते.

Wealth burnt in fire, drowned in water, or seized by thieves and kings is called 'charity' if the owner does not speak of it with weakness or regret.

सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति
वपुराख्याति भोजनम्।
विनयो वंशमाख्याति
देशमाख्याति भाषितम्।।२२७।।

माणसाचा आदर-सत्कार त्याचे प्रेम दर्शवतो, शरीर त्याने केलेल्या भोजनाची स्थिती सांगते. नम्रता ही त्याच्या कुळाची ओळख देते, तर बोलण्यावरून तो कोणत्या देशाचा (प्रदेशाचा) आहे हे कळते.

Courtesy reveals affection, the body reveals one's diet. Humility reveals one's lineage, and speech reveals one's country.

यश्च मूढतमो लोके
यश्च बुद्धेः परं गतः।
तावुभौ सुखमेधेते
क्लिश्यत्यन्तरितो जनः।।२२८।।

जे जगात सर्वात मोठे मूर्ख आहेत आणि जे बुद्धीच्या पलीकडे पोहोचलेले (ज्ञानी) आहेत, हे दोघेच सुखी असतात. यांच्या मधे असणारे (अर्धवट ज्ञानी) लोकच सतत दुःखी होतात.

The utterly foolish and those who have transcended the intellect both live in bliss. It is the people in between who suffer.

पात्रापात्रविवेकोऽस्ति
धेनुपन्नगयोरिव।
तृणात्सञ्जायते क्षीरं
क्षीरात्सञ्जायते विषम्।।२२९।।

योग्य-अयोग्य पात्राची निवड ही गाय आणि साप यांच्यासारखी असते. गाय गवत खाऊन दूध देते, तर साप दूध पिऊन सुद्धा विषच निर्माण करतो.

The distinction between the worthy and unworthy is like that of a cow and a serpent. From grass comes milk (in a cow), but from milk comes poison (in a serpent).

अतिथिर्बालकः पत्नी
जननी जनकस्तथा।
पञ्चैते गृहिणः पोष्या
इतरे च स्वशक्तितः।।२३०।।

पाहुणे, लहान मुले, पत्नी, आई आणि वडील; या पाच जणांचे पालनपोषण करणे हे गृहस्थाचे मुख्य कर्तव्य आहे. इतरांची सेवा त्याने आपल्या शक्तीनुसार करावी.

A guest, a child, a wife, a mother, and a father—these five must be supported by a householder. Others should be helped according to one's capacity.