अम्बराडम्बरेण किम्।
शम्भुरम्बरहीनोऽपि
सर्वज्ञः किं न जायते ।।२०१।।
माणसाच्या ज्ञानाची (अक्षरांची) परीक्षा करावी, त्याच्या कपड्यांच्या भपक्यावरून (अम्बराडम्बर) त्याचे मूल्य ठरवू नये. भगवान शिव तर वस्त्रहीन (दिगंबर) असूनही 'सर्वज्ञ' नाहीत का?
One should judge a person by their knowledge, not by the finery of their clothes. Is Lord Shiva not all-knowing, even though He remains without elaborate garments?
प्रभोर्भवति चेत्कृपा।
अङ्गहीनोऽपि सूर्येण
सारथ्ये योजितोऽरुणः।।२०२।।
जर समर्थाची (ईश्वराची) कृपा असेल, तर दोष सुद्धा गुणात रूपांतरित होतात. पहा, सूर्याने पाय नसलेल्या (अंगहीन) अरुणला आपला सारथी बनवले आणि त्याला श्रेष्ठ स्थान दिले.
If a master is gracious, even a flaw turns into a merit. Surya (the Sun) appointed Arun, who was physically impaired, as his charioteer.
शूरं भेदेन योजयेत्।
नीचमल्पप्रदानेन
इष्टं धर्मेण योजयेत्।।२०३।।
उत्तम माणसाला नम्रतेने वश करावे, शूराला भेदनीतीने (युक्तीने) जिंकावे. नीच माणसाला थोडेसे धन देऊन आपलेसे करावे आणि प्रिय व्यक्तीला धर्माच्या (सदाचाराच्या) मार्गाने जोडावे.
Win over a noble person with humility, a warrior with strategy, a lowly person with small gifts, and a loved one with righteousness.
मूर्खपुत्रो हि पण्डितः।
निर्धनस्य धनप्राप्तिः
तृणवन्मन्यते जगत्।।२०४।।
हलक्या कुळात जन्मलेला माणूस जर राजा झाला, मूर्खाचा मुलगा जर विद्वान झाला किंवा गरिबाला अचानक धन प्राप्त झाले, तर असे लोक संपूर्ण जगाला गवताच्या काडीप्रमाणे तुच्छ मानू लागतात.
A low-born person becoming a king, a fool's son becoming a scholar, or a poor person gaining wealth—all these tend to treat the world as insignificant as a blade of grass.
सद्भावसदृशं प्रियम्।
आत्मशक्तिसमं कोपं
कुर्वाणो न विनश्यति ।।२०५।।
प्रसंगानुसार बोलणारा, मैत्रीला साजेसे प्रेम देणारा आणि स्वतःच्या शक्तीचा विचार करून राग व्यक्त करणारा माणूस कधीही संकटात पडत नाही (त्याचा नाश होत नाही).
He who speaks according to the occasion, loves according to friendship, and expresses anger within the limits of his own power, never meets with ruin.
ये चान्ये शास्त्रपाठकाः।
सर्वे व्यसनिनो ज्ञेयाः
यः क्रियावान्स पण्डितः।।२०६।।
केवळ वाचणारे, शिकवणारे किंवा शास्त्रांचे पाठांतर करणारे हे सर्वजण व्यसनी (केवळ माहितीचे संग्राहक) समजावेत. जो त्या ज्ञानानुसार आचरण करतो, तोच खरा 'पंडित' (विद्वान) होय.
Those who merely read, teach, or recite scriptures are just hobbyists. Only the one who puts knowledge into action is truly a scholar.
पुष्कलेन धनेन वा।
अथवा विद्यया विद्या
चतुर्थी नोपलभ्यते।।२०७।।
विद्या मिळवण्याचे तीनच मार्ग आहेत: गुरूची सेवा करून, भरपूर धन देऊन किंवा आपल्याकडील विद्येच्या बदल्यात दुसरी विद्या मिळवून. याशिवाय चौथा मार्ग अस्तित्वात नाही.
Knowledge is obtained through service to a teacher, by paying a great deal of wealth, or in exchange for other knowledge. A fourth way does not exist.
यथा सारं समुद्धरेत्।
तथा सर्वेषु शास्त्रेषु
सारं गृह्णन्ति पण्डिताः।।२०८।।
ज्याप्रमाणे भुंगा फुलांमधील केवळ 'मकरंद' (सार) शोषून घेतो, त्याचप्रमाणे विद्वान लोक सर्व शास्त्रांचा अभ्यास करून त्यातील केवळ महत्त्वाचे सार ग्रहण करतात.
Just as a bee extracts only the essence (nectar) from flowers, wise people take only the core essence from all the scriptures.
प्रभुत्वमविवेकिता।
एकैकमप्यनर्थाय
किमु यत्र चतुष्टयम्।।२०९।।
तारुण्य, अफाट संपत्ती, सत्ता (अधिकार) आणि अविचारीपणा; यातील एक जरी गोष्ट असली तरी ती अनर्थाला कारणीभूत ठरते. मग जिथे या चारही गोष्टी एकत्र आहेत, तिथे किती मोठा अनर्थ होईल?
Youth, wealth, power, and thoughtlessness—each of these is enough to cause ruin. What then to say of a place where all four are present together?
यत्रोक्तं सफलं भवेत्।
स्थायीभवति चात्यन्तं
रङ्गः शुक्लपटे यथा।।२१०।।
आपले शब्द तिथेच खर्च करावेत जिथे त्यांना किंमत मिळेल किंवा जिथे ते सफल होतील. ज्याप्रमाणे पांढऱ्या वस्त्रावर चढवलेला रंग कायमचा टिकतो, तसाच योग्य ठिकाणी केलेला उपदेश टिकतो.
One should speak only where their words will be fruitful. Like a dye that stays permanently on a white cloth, advice is lasting only when given in the right place.
न मुदे विनयं विना।
मूर्खतापि मुदे भूयान्
महत्सु विनयान्विता ।।२११।।
अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाची विद्या सुद्धा नम्रतेशिवाय आनंद देत नाही. याउलट, मोठ्या माणसांच्या सहवासात असलेली मूर्खता सुद्धा जर नम्र असेल, तर ती सुखद वाटू शकते.
Even profound knowledge brings no joy without humility. Conversely, even ignorance can be pleasing among the great if accompanied by humility.
दूरादपि विराजते।
चकोरनयनद्वन्द्वम्
आह्लादयति चन्द्रमाः।।२१२।।
स्वाभाविक (नैसर्गिक) प्रेम हे अंतर असूनही उठून दिसते; पहा, आकाशातील चंद्र कितीही दूर असला, तरी तो पृथ्वीवरील चकोर पक्षाच्या डोळ्यांना आनंदच देतो.
Natural love shines even from a distance. The moon, though far away, delights the eyes of the Chakora bird.
राक्षसा एव केवलम्।
सरसो विपरीतश्चेत्
सरसत्वं न मुञ्चति।।२१३।।
'साक्षर' हा शब्द उलटा वाचला तर 'राक्षस' होतो (साक्षराला विद्येचा गर्व झाल्यास मनुष्य राक्षसाप्रमाणे वागू लागतो); पण 'सरस' (सहृदय/रसिक) हा शब्द उलटा वाचला तरी 'सरस'च राहतो, तो आपला स्वभाव सोडत नाही (सहृदय माणूस विपरीत परिस्थिततही सहृदयता सोडत नाही)
If 'Sakshara' is reversed, it becomes 'Rakshasa' (A literate when he becomes excessively proud of his knowledge, may become a demon) . But if 'Sarasa' is reversed, it remains 'Sarasa', never losing its essence. ( A man of candid demeanour remains candid even when beset by calamities)
जगदेकेन कर्मणा।
परापवादसस्येभ्यो
गां चरन्तीं निवारय ।।२१४।।
जर तुम्हाला एकाच कर्माने संपूर्ण जगाला वश करायचे असेल, तर दुसऱ्याची निंदा (पर-अपवाद) करण्याच्या शेतात चरणाऱ्या आपल्या 'जीभ' नावाच्या गाईला आवर घाला.
If you wish to conquer the world with a single act, restrain your tongue from grazing in the fields of slandering others.
मदोन्मत्तगजेन्द्रवत्।
ज्ञानाङ्कुशसमा बुद्धिः
तस्य निश्चलते मनः।।२१५।।
माणसाचे मन एखाद्या मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे सैरावैरा धावत असते. अशा मनाला स्थिर करण्यासाठी 'ज्ञान'रूपी अंकुश असलेली 'बुद्धी' आवश्यक असते, जी मनाला आवर घालून स्थिर करते.
The human mind runs everywhere like an intoxicated elephant. Only an intellect armed with the goad of knowledge can steady and restrain it.
युक्तं नीचस्य दूषणम्।
अमृतं राहवे मृत्युः
विषं रुद्रस्य भूषणम् ।।२१६।।
समर्थ किंवा प्रभावशाली व्यक्तीने केलेले अयोग्य कामही कधीकधी योग्य मानले जाते, तर नीच माणसाने केलेले चांगले कामही दूषण ठरते. पहा, अमृत असूनही ते राहूसाठी मृत्यूचे कारण ठरले, तर विष असूनही ते महादेवाचे (रुद्राचे) भूषण बनले.
What is improper may become proper for a master, and what is proper may become a fault for the lowly. Nectar caused death for Rahu, while poison became an ornament for Shiva.
बलवत्यपि दुर्जने।
ईश्वरे च दरिद्रे च
मृत्योः सर्वत्र तुल्यता।।२१७।।
विद्वान असो वा मूर्ख, बलवान असो वा दुष्ट, श्रीमंत असो वा गरीब; मृत्यू सर्वांना समान लेखतो. मृत्यूच्या दारात सर्वजण सारखेच असतात.
Whether one is a scholar or a fool, powerful or wicked, wealthy or poor—death treats everyone with absolute equality.
कवीनां कविमण्डले।
दीप्तिर्वा दीप्तिहानिर्वा
मुहूर्तादेव जायते।।२१८।।
रणांगणावर शूर योद्ध्यांचे आणि कवींच्या सभेत कवींचे तेज (कीर्ती) किंवा त्यांचा पराभव; हे दोन्ही एका क्षणात (मुहूर्तात) ठरतात. यश आणि अपयश यांच्यातील अंतर खूप कमी असते.
In the battlefield for great warriors and in the assembly of poets for creators, brilliance or its loss happens in just a single moment.
दृश्यते महदन्तरम्।
उपभुक्तं विषं हन्ति
विषयाः स्मरणादपि।।२१९।।
'विष' आणि 'विषय' (इंद्रियसुख/वासना) यामध्ये खूप मोठे अंतर आहे. विष खाल्यावरच ते माणसाला मारते, पण 'विषय' इतके घातक आहेत की केवळ त्यांच्या स्मरणाने (विचाराने) सुद्धा माणसाचा अधःपात होतो.
There is a vast difference between poison and sensual objects (Vishaya). Poison kills only when consumed, but sensual cravings destroy a person even by mere remembrance.
मौनं कालविलम्बश्चमौक्तिकं न गजे गजे।
साधवो नहि सर्वत्र
चन्दनं न वने वने।।२२१।।
प्रत्येक पर्वतावर माणिक (रत्ने) मिळत नाहीत, प्रत्येक हत्तीच्या मस्तकात मोती (गजमुक्ता) नसतो. सज्जन माणसे सगळीकडे आढळत नाहीत आणि प्रत्येक वनात चंदनाची झाडे नसतात.
Rubies are not found on every mountain, nor are pearls found in every elephant. Holy men are not found everywhere, and sandalwood does not grow in every forest.
ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत्।
भस्मीभूतस्य देहस्य
पुनरागमनं कुतः।।२२२।।
जोपर्यंत जगाल तोपर्यंत सुखाने जगा, अगदी कर्ज काढूनही तूप प्या (उपभोग घ्या). एकदा का हा देह जळून राख झाला, की तो पुन्हा परत कसा येणार? (हे चार्वाक दर्शनाचे सुभाषित आहे).
As long as you live, live happily; drink ghee even by incurring debt. Once the body is reduced to ashes, how can it ever return?
कीर्तिस्त्यागानुसारिणी।
अभ्याससारिणी विद्या
बुद्धिः कर्मानुसारिणी।।२२३।।
लक्ष्मी (संपत्ती) सत्याच्या मागे चालते, कीर्ती त्यागाच्या मागे चालते. विद्या अभ्यासाने प्राप्त होते आणि बुद्धी ही माणसाच्या कर्माप्रमाणे (संस्कारांप्रमाणे) विकसित होते.
Wealth follows truth, and fame follows sacrifice. Knowledge is gained through practice, and intellect follows one's actions.
भाषितं सत्यभूषितम्।
कायः परहिते यस्य
कलिस्तस्य करोति किम् ।।२२४।।
ज्याचे हृदय दयेने भरलेले आहे, ज्याचे बोलणे सत्याने नटलेले आहे आणि ज्याचे शरीर परोपकारासाठी झिजते, त्याचे हा कलियुग काय वाकडे करणार?
If one's heart is full of compassion, speech adorned with truth, and body dedicated to the welfare of others, what harm can the age of Kali do to them?
गुणयुक्तस्य चार्थिनः।
दुर्लभः खलु संयोगः
सद्बीजक्षेत्रयोरिव।।२२५।।
भरपूर संपत्ती असलेला दानशूर आणि गुणवान असा याचक; या दोघांचा एकत्र येण्याचा योग उत्तम बी आणि सुपीक जमीन एकत्र येण्यासारखाच दुर्लभ असतो.
The union of a wealthy donor and a virtuous seeker is as rare as the coming together of a good seed and a fertile field.
हृतं तस्करपार्थिवैः।
तत्सर्वं दानमित्याहु:
यदि क्लैब्यं न भाषते।।२२६।।
आगीत जळलेले, पाण्यात बुडालेले किंवा चोर व राजाने हिरावून घेतलेले धन; जर माणूस त्याबद्दल तक्रार (कागाळी) न करता शांत राहिला, तर ते सुद्धा एका प्रकारचे दानच मानले जाते.
Wealth burnt in fire, drowned in water, or seized by thieves and kings is called 'charity' if the owner does not speak of it with weakness or regret.
वपुराख्याति भोजनम्।
विनयो वंशमाख्याति
देशमाख्याति भाषितम्।।२२७।।
माणसाचा आदर-सत्कार त्याचे प्रेम दर्शवतो, शरीर त्याने केलेल्या भोजनाची स्थिती सांगते. नम्रता ही त्याच्या कुळाची ओळख देते, तर बोलण्यावरून तो कोणत्या देशाचा (प्रदेशाचा) आहे हे कळते.
Courtesy reveals affection, the body reveals one's diet. Humility reveals one's lineage, and speech reveals one's country.
यश्च बुद्धेः परं गतः।
तावुभौ सुखमेधेते
क्लिश्यत्यन्तरितो जनः।।२२८।।
जे जगात सर्वात मोठे मूर्ख आहेत आणि जे बुद्धीच्या पलीकडे पोहोचलेले (ज्ञानी) आहेत, हे दोघेच सुखी असतात. यांच्या मधे असणारे (अर्धवट ज्ञानी) लोकच सतत दुःखी होतात.
The utterly foolish and those who have transcended the intellect both live in bliss. It is the people in between who suffer.
धेनुपन्नगयोरिव।
तृणात्सञ्जायते क्षीरं
क्षीरात्सञ्जायते विषम्।।२२९।।
योग्य-अयोग्य पात्राची निवड ही गाय आणि साप यांच्यासारखी असते. गाय गवत खाऊन दूध देते, तर साप दूध पिऊन सुद्धा विषच निर्माण करतो.
The distinction between the worthy and unworthy is like that of a cow and a serpent. From grass comes milk (in a cow), but from milk comes poison (in a serpent).
जननी जनकस्तथा।
पञ्चैते गृहिणः पोष्या
इतरे च स्वशक्तितः।।२३०।।
पाहुणे, लहान मुले, पत्नी, आई आणि वडील; या पाच जणांचे पालनपोषण करणे हे गृहस्थाचे मुख्य कर्तव्य आहे. इतरांची सेवा त्याने आपल्या शक्तीनुसार करावी.
A guest, a child, a wife, a mother, and a father—these five must be supported by a householder. Others should be helped according to one's capacity.
शिष्टाः सर्वे भवन्ति वै।
विस्मरन्तीह शिष्टत्वं
स्वकार्ये समुपस्थिते।।२३१।।
दुसऱ्याला उपदेश करण्याची वेळ येते तेव्हा सर्वजण शहाणे (शिष्ट) बनतात; पण स्वतःवर तशीच वेळ येते किंवा स्वतःचे काम समोर येते, तेव्हा ते सर्व शहाणपण विसरून जातात.
Everyone becomes wise when it comes to advising others; but when it is their own turn to act, they forget all their wisdom.
दृश्यते महदन्तरम्।
हारः कण्ठगतः स्त्रीणां
नूपुराणि च पादयोः।।२३२।।
गुणी आणि गुणहीन लोकांमधील फरक स्पष्टपणे दिसतो; ज्याप्रमाणे मौल्यवान हार स्त्रियांच्या गळ्यात शोभतो, तर नूपुरे (पैंजण) नेहमी पायातच असतात.
A great difference is seen between the virtuous and the meritless; just as a necklace belongs on the neck, while anklets remain at the feet.
जनस्य गतिरीदृशी।
अलभ्येषु मनस्तापः
सञ्चितार्थो विनश्यति।।२३३।।
मिळणे कठीण आहे अशा गोष्टींची इच्छा धरणाऱ्या माणसाची अवस्था केविलवाणी होते; त्याला केवळ मनस्ताप मिळतो आणि त्याच्याजवळ असलेले धनही व्यर्थ खर्च होऊन नष्ट होते.
Such is the plight of one who craves the unattainable; they suffer mental agony and eventually lose even what they have accumulated.
तेन सौहार्दमार्जवम्।
नहि धीरेण कर्तव्यं
आत्मनः शुभमिच्छता।।२३४।।
शत्रूच्या बोलण्यातील गोडवा ऐकून त्याच्याशी मैत्री किंवा सरळपणाने वागणे; स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या धैर्यवान माणसाने हे कधीही करू नये.
Hearing the nectar-like words of an enemy, one who desires their own welfare should never form a bond of friendship or simplicity with them.
परीवाहः प्रतिक्रिया।
शोकक्षोभे च हृदयं
तलाव पाण्याने काठोकाठ भरला की पाणी बाहेर सोडून देणे हाच त्यावरचा उपाय असतो; तसेच मनात दुःखाचा डोंगर साठला की रडण्याने किंवा बोलण्यानेच (प्रलाप) मन हलके होते.
Just as an overflow is the remedy for a swollen lake, expressing grief through words or tears is the only way to sustain the heart during intense sorrow.
श्रियं प्राप्यापि मानवः।
आकण्ठजलमग्नोऽपि
श्वा लिहत्येव जिह्वया।।२३६।।
काही लोक संपत्ती मिळूनही तिचा योग्य उपभोग घेऊ शकत नाहीत; ज्याप्रमाणे कुत्रा गळ्यापर्यंत पाण्यात उभा असला, तरी तो पाणी पिण्यासाठी आपली जीभच (चाटण्यासाठी) वापरतो.
Some humans do not know how to enjoy prosperity even after attaining it; just as a dog, even when immersed in water up to its neck, only laps it up with its tongue.
करोत्यन्योऽपि गर्हितम्।
गतानुगतिको लोको
न लोकः पारमार्थिकः।।२३७।।
एकाने केलेले वाईट काम पाहून दुसराही त्याचेच अनुकरण करू लागतो; कारण जग हे केवळ अंधानुकरण करणारे (गतानुगतिक) आहे, ते सत्याचा किंवा परिणामाचा विचार करत नाही.
Seeing one person do something contemptible, another follows suit; the world follows tradition blindly and does not seek the ultimate truth.
रुष्टस्तुष्टः क्षणे क्षणे।
अव्यवस्थितचित्तस्य
प्रसादोऽपि भयङ्करः।।२३८।।
जो क्षणात रागावतो आणि क्षणात आनंदी होतो, अशा चंचल मनाच्या माणसाची कृपा किंवा आनंद सुद्धा भीतीदायक (भयंकर) असतो.
One who is angry one moment and pleased the next—the favor of such an unstable mind is truly dangerous
तुष्टे नैव धनागमः।
निग्रहानुग्रहौ न स्तः
स रुष्टः किं करिष्यति।।२३९।।
ज्याच्या रागावण्याने कोणाला भीती वाटत नाही आणि ज्याच्या प्रसन्न होण्याने काही धनलाभ होत नाही; असा माणूस रागावला तरी काय फरक पडणार?
If someone's anger causes no fear and their favor brings no gain, what can such a person possibly do even if they are enraged?
कर्तव्या महती फणा।
विषमस्तु न चाप्यस्तु
फटाटोपो भयङ्करः।।२४०।।
विष नसलेल्या सापाने सुद्धा आपला फणा मोठा काढून फुत्कारले पाहिजे; त्याच्याकडे विष असो वा नसो, त्याचा तो आवेशच समोरच्याला घाबरवण्यासाठी पुरेसा असतो.
Even a non-venomous snake should expand its hood and hiss; whether it has poison or not, the display of its hood is terrifying enough to keep others away.
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.