धनधान्यप्रयोगेषु
विद्यासङ्ग्रहणेषु च।
आहारे व्यवहारे च
त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्।।२४१।।
पैशाच्या व्यवहारात, धान्य खरेदी-विक्रीत, विद्या मिळवताना, जेवताना आणि सामाजिक व्यवहारात जो माणूस लाजत नाही (स्पष्टपणे वागतो), तोच सुखी होतो.
One who sheds hesitation in financial dealings, in acquiring knowledge, in eating, and in social interactions, stays happy.
स्वभावेन हि तुष्यन्ति
देवाः सत्पुरुषः पिता।
ज्ञातयस्त्वन्नपानेन
वाक्प्रदानेन पण्डिताः।। २४२।।
देव, सज्जन आणि वडीलधारे केवळ आपल्या चांगल्या स्वभावाने प्रसन्न होतात. नातेवाईक उत्तम अन्नाने तृप्त होतात, तर विद्वान लोक केवळ गोड बोलण्याने (आणि ज्ञानाच्या चर्चेने) संतुष्ट होतात.
Gods, virtuous men, and fathers are pleased by good nature; relatives by food and drink; and scholars by kind and wise speech.
अधना धनमिच्छन्ति
वादमिच्छन्ति गर्विताः।
मानवाः स्वर्गमिच्छन्ति
मोक्षमिच्छन्ति देवताः।।२४३।।
गरीब लोक धनाची इच्छा धरतात, गर्विष्ठ लोक वादाची इच्छा धरतात. सामान्य माणसे स्वर्गाची इच्छा धरतात, तर प्रत्यक्ष देव सुद्धा मोक्षाचीच इच्छा धरतात.
The poor desire wealth, the proud desire arguments, humans desire heaven, and the gods desire liberation (Moksha).
अपमानं पुरस्कृत्य
मानं कृत्वा च पृष्ठके।
स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः
कार्यध्वंसो हि मूर्खता ।।२४४।।
बुद्धिमान माणसाने आपला सन्मान (अहंकार) बाजूला ठेवून आणि अपमान सहन करूनही आपले महत्त्वाचे काम पूर्ण करावे; कारण आपले काम बिघडवणे हीच खरी मूर्खता आहे.
A wise person should complete their task even by putting aside pride and enduring insult; letting a task fail is true foolishness.
कृतस्य करणं नास्ति
मृतस्य मरणं तथा।
गतस्य शोचनं नास्ति
ह्येतद्वेदविदां मतम्।।२४५।।
जे घडले आहे ते पुन्हा बदलता येत नाही, मेलेला पुन्हा मरू शकत नाही. म्हणूनच जे होऊन गेले आहे त्याचा शोक करू नये, असे वेदवेत्त्यांचे मत आहे.
What is done cannot be undone, and the dead cannot die again. Hence, one should not grieve over the past.
नाकाले म्रियते जन्तु:
विद्धः शरशतैरपि।
कुशकण्टकविद्धोऽपि
प्राप्तकालो न जीवति।।२४६।।
जोपर्यंत मृत्यूची वेळ येत नाही, तोपर्यंत शंभर बाण लागूनही प्राणी मरत नाही. पण वेळ आली असेल, तर गवताचा काटा टोचूनही माणूस वाचू शकत नाही.
No being dies before its time even if pierced by a hundred arrows; but when the time comes, even a prick from a blade of grass can be fatal.
निमग्नस्य पयोराशौ
पर्वतात्पतितस्य च।
तक्षकेनापि दष्टस्य
आयुर्मर्माणि रक्षति।।२४७।।
अथांग समुद्रात बुडालेला असो, पर्वतावरून पडलेला असो किंवा तक्षक नावाच्या सर्पाने दंश केलेला असो; जोपर्यंत 'आयुष्य' शिल्लक आहे, तोपर्यंत प्राण वाचतातच.
Whether drowned in the ocean, fallen from a mountain, or bitten by a cobra, as long as one's lifespan remains, their vital parts are protected.
ददाति प्रतिगृह्णाति
गुह्यमाख्याति पृच्छति।
भुङ्क्ते भोजयते चैव
षड्विधं प्रीतिलक्षणम्।।२४८।।
देणे, घेणे, गुपित सांगणे, गुपित विचारणे, एकत्र भोजन करणे आणि जेवण देणे; ही प्रेमाची सहा लक्षणे आहेत.
Giving, receiving, sharing secrets, asking secrets, eating together, and offering food are the six signs of affection.
अस्थिरं जीवितं लोके
अस्थिरे धनयौवने।
अस्थिरा: पुत्रदाराश्च
धर्मः कीर्तिर्द्वयं स्थिरम्।।२४९।।
या जगात जीवन, धन, तारुण्य, मुले आणि पत्नी हे सर्व अस्थिर आहेत. केवळ 'धर्म' (पुण्य) आणि 'कीर्ती' या दोनच गोष्टी चिरंतन टिकणाऱ्या आहेत.
Life, wealth, youth, and family are all unstable in this world; only righteousness (Dharma) and fame remain permanent.
लालयेत्पञ्च वर्षाणि
दश वर्षाणि ताडयेत्।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे
पुत्रे मित्त्रवदाचरेत्।।२५०।।
पाच वर्षांपर्यंत मुलाचे लाड करावेत, त्यानंतर दहा वर्षे त्याला शिस्त (ताडन) लावावी. पण मुलगा सोळा वर्षांचा झाला की त्याच्याशी मित्राप्रमाणे वागावे.
Pamper a son for five years, discipline him for ten, but once he turns sixteen, treat him like a friend.
माता यस्य गृहे नास्ति
भार्या च प्रियवादिनी।
अरण्यं तेन गन्तव्यं
यथारण्यं तथा गृहम्।।२५१।।
ज्याच्या घरात आई नाही आणि गोड बोलणारी पत्नीही नाही, त्याने अरण्यात निघून जावे, कारण त्याच्यासाठी घर आणि अरण्य दोन्ही सारखेच आहेत.
He whose mother is not at home and whose wife speaks unpleasantly,should go to the forest, for to him, the home is just like a forest.
अतिदर्पे हता लङ्का
अतिमाने च कौरवाः।
अतिदाने बलिर्बद्धः
सर्वमत्यन्तगर्हितम्।।२५२।।
अति गर्वामुळे लंकेचा नाश झाला, अति अहंकारामुळे कौरव संपले,आणि अति दानामुळे बळी राजा बांधला गेला; कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक हा वाईटच असतो.
Lanka was destroyed by excessive pride, the Kauravas by excessive ego,and King Bali was bound due to excessive charity. So excess in everything is forbidden.
दुर्लभं संस्कृतं वाक्यं
दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः।
दुर्लभा सदृशी भार्या
दुर्लभः स्वजनः प्रियः।।२५३।।
संस्कारयुक्त बोलणे मिळणे कठीण आहे, कल्याण करणारा मुलगा मिळणे दुर्मिळ आहे,अनुरूप पत्नी मिळणे कठीण आहे आणि प्रेमळ आप्तस्वकीय मिळणेही दुर्मिळ आहे.
Refined speech is rare, a son who brings welfare is rare,a compatible wife is rare, and a beloved kinsman is also hard to find.
प्रभूतमल्पकार्यं वा
यो नरः कर्तुमिच्छति।
सर्वारम्भेण तत्कुर्यात्
सिंहादेकं प्रकीर्तितम्।।२५४।।
काम मोठे असो वा छोटे, जो माणूस ते पूर्ण करू इच्छितो,त्याने ते पूर्ण ताकदीनिशी करावे; हा एक गुण सिंहाकडून शिकण्यासारखा आहे.
Whether a task is large or small, a man who wishes to do it should perform it with his whole might; this is one quality praised in a lion.
सर्वेन्द्रियाणि संयम्य
बकवच्च स्थितो जनः।
कालदेशोपपन्नानि
सर्वकार्याणि साधयेत्।।२५५।।
सर्व इंद्रियांवर ताबा मिळवून, बगळ्याप्रमाणे एकाग्र चित्त होऊन,वेळ आणि ठिकाण ओळखून माणसाने आपली सर्व कार्ये साध्य करावीत.
By controlling all senses and remaining focused like a heron, a person should accomplish all tasks according to the right time and place.
बह्वाशी स्वल्पसन्तुष्टः
सुनिद्रः शीघ्रचेतनः।
प्रभुभक्तश्च शूरश्च
ज्ञातव्याः षट् शुनो गुणाः।।२५६।।
जास्त खाण्याची क्षमता असूनही थोडक्यात समाधानी राहणे, गाढ निद्रा पण लगेच जागे होणे,स्वामिभक्ती आणि शौर्य—हे सहा गुण कुत्र्याकडून शिकण्यासारखे आहेत.
The ability to eat much yet be content with little, sound sleep but quick awakening,loyalty to the master, and bravery—these six qualities of a dog should be known.
युद्धं च प्रातरुत्थानं
भोजनं सह बन्धुभिः।
स्त्रियमापद्गतां रक्षेत्
चतुः शिक्षेत कुक्कुटात्।।२५७।।
वेळ पडल्यास युद्ध करणे, पहाटे उठणे, आपल्या बांधवांसोबत भोजन करणे,आणि संकटात सापडलेल्या स्त्रीचे रक्षण करणे—या चार गोष्टी कोंबड्याकडून शिकाव्यात.
Fighting when needed, waking up early, eating with kinsmen,and protecting a woman in distress—these four one should learn from a rooster.
कोऽतिभारः समर्थानां
किं दूरं व्यवसायिनाम्।
को विदेशः सविद्यानां
कः परः प्रियवादिनाम्।।२५८।।
शक्तिमान माणसाला कसले ओझे? उद्योगी माणसासाठी कोणते ठिकाण दूर आहे? विद्वानासाठी परदेश कोणता? आणि गोड बोलणाऱ्यासाठी परका कोण?
What is too heavy for the capable? What distance is too far for the industrious? What is a foreign land for the learned? Who is a stranger to those who speak kindly?
पादपानां भयं वातात्
पद्मानां शिशिराद्भयम्।
पर्वतानां भयं वज्रात्
साधूनां दुर्जनाद्भयम्।।२५९।।
झाडांना वाऱ्याची भीती असते, कमळांना थंडीची भीती वाटते,पर्वतांना इंद्राच्या वज्राची भीती असते, तसेच सज्जनांना दुर्जनांची भीती वाटते.
Trees fear the wind, lotuses fear the cold,mountains fear the thunderbolt, and the virtuous fear the wicked.
नाद्रव्ये निहिता काचित्
क्रिया फलवती भवेत्।
न व्यापारशतेनापि
शुकवत्पाठ्यते बकः।।२६०।।
ज्या वस्तूत मुळातच गुण नाहीत, त्यावर केलेले संस्कार फळ देत नाहीत;बगळ्याला शंभर वेळा शिकवले तरी तो पोपटासारखे बोलू शकणार नाही.
No effort bestowed upon a worthless object can be fruitful;even with a hundred attempts, a heron cannot be taught to speak like a parrot.
आकारेणैव चतुराः
तर्कयन्ति परेङ्गितम्।
गर्भस्थं केतकीपुष्पं
आमोदेनैव षट्पदाः।।२६१।।
चतुर माणसे हावभावावरूनच दुसऱ्याच्या मनातील गोष्ट ओळखतात,जसे केतकीचे फूल आत लपलेले असतानाही भुंगे केवळ सुगंधावरून ते शोधतात.
Wise people infer the hidden intentions of others by their appearance,just as bees locate the Ketaki flower within its sheath simply by its fragrance.
अमृतात्सर्वभक्षोऽपि
विषं वमति पन्नगः।
जातिस्वभावदोषोऽयं
कटुकत्वं न मुञ्चति।।२६२।।
सापाने कितीही अमृत प्राशन केले तरी तो शेवटी विषच ओकतो, हा त्याच्या जातिगत स्वभावाचाच दोष आहे की तो आपला कडवटपणा कधीच सोडत नाही.
Even if a snake drinks nectar, it only vomits poison, It is a flaw of birth and nature that it never abandons its bitterness.
कर्तव्यमेव कर्तव्यं
प्राणैः कण्ठगतैरपि।
अकर्तव्यं न कर्तव्यं
प्राणैः कण्ठगतैरपि।।२६३।।
जे आपले कर्तव्य आहे ते प्राण जाण्याची वेळ आली तरी केलेच पाहिजे,आणि जे अकर्तव्य आहे ते प्राण संकटात असले तरी कधीही करू नये.
One must perform one's duty even if life is at stake, and one must never do what is wrong even if death is imminent.
अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं
मित्त्रं भार्यां सुतं शिशुम्।
रिक्तपाणिर्न पश्येद्वै
राजानं देवतां गुरुम्।।२६४।।
अग्नी, घर, शेत, मित्र, पत्नी, मुलगा आणि लहान मूल,तसेच राजा, देव आणि गुरु यांना भेटायला कधीही रिकाम्या हाताने जाऊ नये.
One should not visit the sacrificial fire, home, field, friend, wife, son, infant,as well as the king, a deity, or a teacher with empty hands.
उत्तमं स्वार्जितं भुक्तं
मध्यमं पितुरार्जितम्।
कनिष्ठं भ्रातृवित्तं च
स्त्रीवित्तमधमाधमम्।।२६५।।
स्वतःची कमाई उत्तम, वडिलांची कमाई मध्यम,भावाचे धन कनिष्ठ आणि पत्नीचे धन सर्वात नीच दर्जाचे मानले जाते.
Self-earned wealth is best, father's wealth is mediocre, brother's wealth is inferior, and wife's wealth is the lowest of all.
न विश्वसेदमित्रस्य
मित्त्रस्यापि न विश्वसेत्।
कदाचित्कुपितं मित्त्रं
सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत्।।२६६।।
शत्रूवर विश्वास ठेवू नये आणि मित्रावरही अतिविश्वास ठेवू नये,कारण मित्र रागावला तर तो तुमचे सर्व गुपित चव्हाट्यावर आणू शकतो.
Do not trust an enemy, and do not fully trust even a friend,for if a friend becomes angry, he might reveal all your secrets.
राजपत्नी गुरोः पत्नी
भ्रातृपत्नी तथैव च।
पत्नीमाता स्वमाता च
पञ्चैता मातरः स्मृताः।।२६७।।
राजाची पत्नी, गुरूची पत्नी, भावाची पत्नी,सासू आणि स्वतःची आई या पाच जणींना माता मानले जाते.
The King's wife, teacher's wife, brother's wife,mother-in-law, and one's own mother are considered the five mothers.
अन्यमाश्रयते लक्ष्मीः
त्वन्यमन्यं च मेदिनी।
अनन्यगामिनी पुंसां
कीर्तिरेका पतिव्रता।।२६८।।
संपत्ती आणि पृथ्वी नेहमी एकाकडून दुसऱ्याकडे जात राहतात,परंतु केवळ 'कीर्ती' हीच माणसाची साथ कधीही न सोडणारी पतिव्रता आहे.
Wealth and the earth move from one person to another,only fame is like a devoted wife to a man, never leaving his side.
न कालः खड्गमुद्यम्य
शिरः कृन्तति कस्यचित्।
कालस्य बलमेतावत्
विपरीतार्थदर्शनम्।।२६९।।
काळ तलवार घेऊन कोणाचे डोके छाटायला येत नाही,बुद्धी भ्रष्ट करून चुकीचे मार्ग दाखवणे हेच काळाचे खरे बळ आहे.
Time does not raise a sword to cut off someone's head,the true power of Time is simply making one perceive things in a distorted way.
शत्रोरपि गुणा वाच्या
दोषा वाच्या गुरोरपि।
सर्वदा सर्वयत्नेन
पुत्रे शिष्यवदाचरेत्।।२७०।।
शत्रूचे गुण मान्य करावेत आणि गुरूचे दोषही सांगावेत,तसेच मुलाला नेहमी शिष्याप्रमाणे शिस्तीत ठेवावे.
Acknowledge the virtues of an enemy and point out the faults of a teacher,and always treat a son with the same discipline as a disciple.
रविरपि न दहति तादृग्
यादृक्संदहति वालुकानिकरः।
अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः
प्रायेण दुःसहो भवति।।२७१।।
सूर्य जेवढे भाजत नाही, तेवढी त्या सूर्याने तापलेली वाळू पोळते. त्याचप्रमाणे, दुसऱ्याच्या कृपेने मोठे पद मिळालेला नीच माणूस अधिक असह्य आणि उद्धट होतो.
The sun does not burn as much as the heap of sand heated by it. Similarly, a base person who has attained a high position through another's grace usually becomes unbearable.
द्राक्षा म्लानमुखी जाता
शर्करा चाश्मतां गता।
सुभाषितरसस्याग्रे
सुधा भीता दिवं गता।।२७२।।
सुभाषिताच्या रसापुढे द्राक्षे लाजेने कोमेजून गेली, साखर दगडासारखी कडक (गोडी गमावून) झाली आणि अमृत तर घाबरून सरळ स्वर्गात पळून गेले.
In the presence of the juice of wise sayings, the grape’s face withered, sugar turned to stone, and nectar, being frightened, fled to heaven.
धर्मार्थकाममोक्षेषु
वैचक्षण्यं कलासु च।
करोति कीर्तिं प्रीतिं च
साधुकाव्यनिषेवणम्।।२७३।।
उत्तम काव्याचे सेवन केल्याने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांत तसेच विविध कलांमध्ये निपुणता येते. यामुळे माणसाची कीर्ती वाढते आणि त्याला आनंद मिळतो.
The study of good poetry brings expertise in righteousness, wealth, desire, and liberation, as well as in the arts. It bestows fame and provides immense joy.
बुधाग्रे न गुणान्ब्रूयात्
साधु वेत्ति यतः स्वयम्।
मूर्खाग्रेऽपि च न ब्रूयात्
बुधप्रोक्तं न वेत्ति सः।।२७४।।
विद्वानासमोर स्वतःच्या गुणांची स्तुती करू नये, कारण तो स्वतःच ते उत्तम प्रकारे ओळखतो; आणि मूर्खासमोरही आपले गुण सांगू नयेत, कारण विद्वानांनी सांगितलेल्या गोष्टींचे महत्त्व त्याला कळत नाही.
One should not speak of one's virtues before the wise, as they know them inherently; nor before a fool, for he cannot comprehend the profound words of the learned.
यदभावि न तद्भावि
भावि चेन्न तदन्यथा।
इति चिन्ताविषघ्नोऽयम्
अगदः किं न पीयते।।२७५।।
जे होणार नाही ते कधीच होणार नाही आणि जे होणार आहे ते टळणार नाही. मग चिंतेचे विष नष्ट करणारे हे 'निश्चिंततेचे' औषध लोक का घेत नाहीत?
What is not meant to be will not happen, and what is destined will surely occur. Why then do people not drink this medicine of fearlessness, which destroys the poison of worry?
आत्मार्थं जीवलोकेऽस्मिन्
को न जीवति मानवः।
परं परोपकारार्थं
यो जीवति स जीवति।।२७६।।
या जगात स्वतःसाठी कोणता माणूस जगत नाही? (सर्वच जगतात). परंतु, जो परोपकारासाठी आपले आयुष्य खर्च करतो, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो.
In this world of living beings, which human does not live for their own sake? However, only he who lives for the sake of helping others truly lives.
आरोप्यते शिला शैले
यत्नेन महता यथा।
निपात्यते क्षणेनाधः
तथात्मा गुणदोषयोः।।२७७।।
ज्याप्रमाणे एखादा मोठा दगड पर्वतावर चढवण्यासाठी खूप मेहनत घ्यावी लागते, परंतु तोच दगड खाली पाडण्यासाठी मात्र एक क्षणच पुरेसा असतो; तसेच मानवी आत्मा गुणांच्या बाबतीत (प्रगती करताना) कष्टाने वर चढतो, पण दोषांमुळे (अधोगतीकडे) क्षणात खाली कोसळतो.
Just as a heavy stone is lifted onto a mountain with great effort, but is pushed down in a single moment; so it is with the soul—virtues are acquired with great difficulty, but faults can cause a downfall in an instant.
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेः
न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम्।
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेः
नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव।।२७८।।
धैर्यवान माणसाला कितीही त्रास दिला तरी त्याचा धैर्य हा गुण पुसून टाकता येत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीची मशाल उलटी धरली तरी त्याच्या ज्वाळा कधीही खाली जात नाहीत, त्या वरच जातात.
Even if a courageous man is oppressed, his quality of courage cannot be wiped out. Even if a fire is turned upside down, its flames never go downward.
अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं
दशनविहीनं जातं तुण्डम्।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम्।।२७९।।
अवयव थकले आहेत, डोके पिकले आहे, तोंडात दात उरलेले नाहीत आणि म्हातारा माणूस हातात काठी घेऊन चालतो आहे, तरीही आशेचा गोळा (तृष्णा) त्याला सोडत नाही.
The limbs have wasted away, the head has turned white, the mouth has become toothless; the old man moves about leaning on a staff, yet the mass of desire does not leave him.
रत्नाकरस्तव पिता कमले निवास:
भ्राता सुधामयतनुः पतिरादिदेवः।
केनापरेण कमले बत शिक्षितानि
सारङ्गशृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि।।२८०।।
हे लक्ष्मी! समुद्र तुझा पिता आहे, कमळ तुझे घर आहे, अमृतमयी चंद्र तुझा भाऊ आहे आणि प्रत्यक्ष विष्णू तुझा पती आहे. मग हे लक्ष्मी, हरिणाच्या शिंगासारखे वाकडे (चंचल) वागणे तुला दुसऱ्या कोणी शिकवले? (अशा थोर कुळातील असूनही तू इतकी चंचल का?)
O Lakshmi, the ocean is your father, the lotus is your abode, the nectar-bodied Moon is your brother, and the Primordial God is your husband. By whom else, O Lakshmi, were these actions, as crooked as a deer's horn, taught to you?
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.
