श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
सा रम्या नगरी महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्
पार्श्वे तस्य च सा विद्वत्परिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।
पार्श्वे तस्य च सा विद्वत्परिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।
उत्सिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथाः
सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः।।३९१।।
ती रम्य नगरी, तो महान राजा, त्याच्या हाताखालील मांडलिक राजांचा तो समूह, त्याच्या बाजूला असलेली ती विद्वानांची सभा, त्या चंद्रासारख्या सुंदर स्त्रिया, तो गर्विष्ठ राजपुत्रांचा ताफा, ते भाट आणि त्या कथा... ज्याच्या प्रभावामुळे हे सर्व केवळ स्मृतिपटलावर (आठवणीत) शिल्लक राहिले आहे, त्या काळाला माझा नमस्कार असो.
That beautiful city, that great king, that circle of tributary princes, that assembly of learned men by his side, those moon-faced beauties, that group of haughty princes, those bards, and those stories... Salutations to that Time, by whose power all this has passed away into the path of memory.
दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरवः कुत्रापि ते चन्दनाः
पाषाणैः परिपूरिता वसुमती वज्रो मणिर्दुर्लभः।
श्रूयन्ते करटारवाश्च सततं चैत्रे कुहूकूजितं
तन्मन्ये खलसङ्कुलं जगदिदं द्वित्रा: क्षितौ सज्जना: ।। ३९२।।
पृथ्वीवर कडुलिंबाची झाडे पुष्कळ दिसतात, पण चंदनाची झाडे क्वचितच आढळतात. ही धरणी दगडांनी भरलेली आहे, पण हिरा हा मणी दुर्मिळ आहे. कावळ्यांचा ओरडणे सतत ऐकू येते, पण कोकिळेचे कुहू-कुहू फक्त वसंत ऋतूत (चैत्रात) ऐकू येते. म्हणूनच मला वाटते की हे जग दुर्जनांनी भरलेले आहे आणि या पृथ्वीवर सज्जन केवळ दोन-तीनच आहेत.
Neem trees are seen in abundance on earth, but sandalwood trees are found only somewhere. The earth is filled with stones, but a diamond is rare. The cawing of crows is heard constantly, but the "kuhu" song of the cuckoo is heard only in the month of Chaitra. Therefore, I believe this world is crowded with wicked people, and there are only a few good men on this earth.
एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं
गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य।
तावद्वितीयं समुपस्थितं मे
छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति।।३९३।।
एका दुःखाचा अंत होत नाही किंवा समुद्राच्या पलीकडे पोहचल्याप्रमाणे मी त्यातून सुटत नाही, तोच दुसरे दुःख समोर येऊन ठाकते. संकटे ही नेहमी छिद्र (उणीव) शोधून तिथेच गर्दी करतात.
As I seem to reach the end of one sorrow, like one struggling to reach the opposite shore of an ocean, a second one arrives. Indeed, calamities multiply where they find a weakness.
यत्रास्ति लक्ष्मीर्विनयो न तत्र
अभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः।
उभौ च तौ यत्र न तत्र विद्या
नैकत्र सर्वो गुणसन्निपातः।।३९४।।
जिथे लक्ष्मी (संपत्ती) असते तिथे विनय (नम्रता) नसते; जिथे आगत्य असते तिथे लक्ष्मी दिसत नाही. जिथे हे दोन्ही असतात तिथे विद्या नसते. सर्व गुणांचा संगम एकाच ठिकाणी कधीही नसतो.
Where there is wealth, there is no humility; where there is hospitality, there is no wealth. Where both are present, there is no knowledge. A collection of all virtues is never found in one place.
अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम्
आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् ।
धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं
पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते।।३९५।।
संपत्ती ही पायांच्या धुळीसारखी (चंचल) आहे, तारुण्य हे डोंगरावरून वाहणाऱ्या नदीच्या वेगासारखे (अस्थिर) आहे. आयुष्य हे पाण्याच्या थेंबासारखे चपळ आणि फेसासारखे क्षणभंगूर आहे. जो माणूस स्थिर बुद्धीने स्वर्गाचे द्वार उघडणाऱ्या धर्माचे आचरण करत नाही, तो म्हातारपणात पश्चात्तापाने ग्रासला जाऊन शोकाच्या अग्नीत जळत राहतो.
Wealth is like the dust on one's feet, and youth is like the rapid flow of a mountain river. Life is as fleeting as a drop of water and as transient as foam. He who, with a steady mind, does not practice righteousness (Dharma) which opens the gates of heaven, suffers in old age, consumed by the fire of grief and regret.
गीर्भिर्गुरूणां परुषाक्षराभिः
तिरस्कृता यान्ति नरा महत्त्वम्।
अलब्धशाणोत्कर्षणा नृपाणां
न जातु मौलौ मणयो वसन्ति।।३९६।।
गुरूंच्या कठोर शब्दांनी आणि तिरस्काराने तावून सुलाखून निघालेली माणसेच मोठेपणा मिळवतात. ज्याप्रमाणे शाणयंत्रावर (घासण्याच्या दगडावर) घासल्याशिवाय हिऱ्याला तेज चढत नाही आणि तो राजांच्या मुकुटावर स्थान मिळवू शकत नाही, तसेच माणसाचेही आहे.
Men who are rebuked by the harsh words of their teachers attain greatness. Jewels that have not been ground on a whetstone never reside upon the crowns of kings.
लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च।
श्वा पिण्डदस्य कुरूते गजपुङ्गवस्तु।
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ।। ३९७।।
कुत्रा त्याला अन्न देणाऱ्या समोर शेपूट हलवतो, त्याच्या पायाशी लोळण घेतो, जमिनीवर पडून आपले पोट आणि तोंड दाखवतो. पण श्रेष्ठ हत्ती मात्र (त्याला खायला घालणाऱ्याकडे) केवळ धीरगंभीरपणे पाहतो आणि शेकडो वेळा मनधरणी केल्यानंतरच अन्न ग्रहण करतो.
A dog wags its tail, falls at the feet of the one who feeds it, and lying on the ground, shows its face and belly. But an excellent elephant looks on with dignity and eats only after a hundred entreaties.
रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा
खलेषु सेवा पुरुषाभिमानम्।
याञ्चा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा
चिन्ता बलं हन्त्यदया च लक्ष्मीम्।।३९८।।
म्हातारपण रूपाचा नाश करते, लोभ (तृष्णा) सर्व सुखांचा नाश करतो, दुष्टांची सेवा केल्याने स्वाभिमान नष्ट होतो, याचना (भीक मागणे) केल्याने मोठेपणा संपतो, स्वतःची प्रशंसा केल्याने गुणांचा नाश होतो, काळजी शक्तीचा नाश करते आणि दयाहीनता लक्ष्मीचा (वैभवाचा) नाश करते.
Old age destroys beauty, greed destroys all happiness, and serving the wicked destroys self-respect. Begging destroys dignity, self-praise destroys virtues, worry destroys strength, and ruthlessness destroys prosperity.
त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ
स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः।
नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः
सर्वैरुपायैः फलमेव साध्यम्।।३९९।।
विष्णूने वामन अवतार घेतला, कधी वराह (डुकराचे रूप) झाले तर कधी नृसिंह झाले. यावरून हेच समजते की साध्या, थोर, नीच किंवा अतिनीच, कोणत्याही उपायाने आपले फळ (साध्य) प्राप्त करणे हेच महत्त्वाचे असते.
Vishnu became Vamana (a dwarf), then a boar, and then Narasimha. Whether by humble means, noble means, or even very low means, by all methods, the goal alone must be achieved.
अल्पीयसामेव निवासभूमि-
त्यागात्विपत्तिर्महतां न जातु।
रत्नाकरात्सन्मणयोऽभियान्ति
राज्ञां शिरः काकमुखानि भेकाः।।४००।।
आपले राहण्याचे ठिकाण सोडल्यामुळे केवळ लहान जीवांनाच संकट येते, थोरांना कधीच नाही. समुद्र सोडून गेलेली रत्ने राजांच्या मस्तकावर विराजमान होतात, पण बेडूक मात्र कावळ्यांच्या तोंडात जातात.
Calamity arises from leaving one's home only for the lowly, never for the great. Gems leaving the ocean reach the heads of kings, while frogs (leaving their place) end up in the mouths of crows.