श्लोक २५१ ते २६०

श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)

माता यस्य गृहे नास्ति
भार्या चाप्रियवादिनी।
अरण्यं तेन गन्तव्यं
यथारण्यं तथा गृहम्।।२५१।।

ज्याच्या घरात आई नाही आणि पत्नी कडू बोलणारी आहे,त्याने अरण्यात निघून जावे, कारण त्याच्यासाठी घर आणि अरण्य दोन्ही सारखेच आहेत.

He whose mother is not at home and whose wife speaks unpleasantly,should go to the forest, for to him, the home is just like a forest.

अतिदर्पे हता लङ्का
अतिमाने च कौरवाः।
अतिदाने बलिर्बद्धः
सर्वमत्यन्तगर्हितम्।।२५२।।

अति गर्वामुळे लंकेचा नाश झाला, अति अहंकारामुळे कौरव संपले,आणि अति दानामुळे बळी राजा बांधला गेला; कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक हा वाईटच असतो.

Lanka was destroyed by excessive pride, the Kauravas by excessive ego,and King Bali was bound due to excessive charity. So excess in everything is forbidden.

दुर्लभं संस्कृतं वाक्यं
दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः।
दुर्लभा सदृशी भार्या
दुर्लभः स्वजनः प्रियः।।२५३।।

संस्कारयुक्त बोलणे मिळणे कठीण आहे, कल्याण करणारा मुलगा मिळणे दुर्मिळ आहे,अनुरूप पत्नी मिळणे कठीण आहे आणि प्रेमळ आप्तस्वकीय मिळणेही दुर्मिळ आहे.

Refined speech is rare, a son who brings welfare is rare,a compatible wife is rare, and a beloved kinsman is also hard to find.

प्रभूतमल्पकार्यं वा
यो नरः कर्तुमिच्छति।
सर्वारम्भेण तत्कुर्यात्
सिंहादेकं प्रकीर्तितम्।।२५४।।

काम मोठे असो वा छोटे, जो माणूस ते पूर्ण करू इच्छितो,त्याने ते पूर्ण ताकदीनिशी करावे; हा एक गुण सिंहाकडून शिकण्यासारखा आहे.

Whether a task is large or small, a man who wishes to do it should perform it with his whole might; this is one quality praised in a lion.

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य
बकवत्पतितो जनः।
कालदेशोपपन्नानि
सर्वकार्याणि साधयेत्।।२५५।।

सर्व इंद्रियांवर ताबा मिळवून, बगळ्याप्रमाणे एकाग्र चित्त होऊन,वेळ आणि ठिकाण ओळखून माणसाने आपली सर्व कार्ये साध्य करावीत.

By controlling all senses and remaining focused like a heron, a person should accomplish all tasks according to the right time and place.

बह्वाशी स्वल्पसन्तुष्टः
सुनिद्रः शीघ्रचेतनः।
प्रभुभक्तश्च शूरश्च
ज्ञातव्याः षट् शुनो गुणाः।।२५६।।

जास्त खाण्याची क्षमता असूनही थोडक्यात समाधानी राहणे, गाढ निद्रा पण लगेच जागे होणे,स्वामिभक्ती आणि शौर्य—हे सहा गुण कुत्र्याकडून शिकण्यासारखे आहेत.

The ability to eat much yet be content with little, sound sleep but quick awakening,loyalty to the master, and bravery—these six qualities of a dog should be known.

युद्धं च प्रातरुत्थानं
भोजनं सह बन्धुभिः।
स्त्रियमापद्गतां रक्षेत्
चतुः शिक्षेत कुक्कुटात्।।२५७।।

वेळ पडल्यास युद्ध करणे, पहाटे उठणे, आपल्या बांधवांसोबत भोजन करणे,आणि संकटात सापडलेल्या स्त्रीचे रक्षण करणे—या चार गोष्टी कोंबड्याकडून शिकाव्यात.

Fighting when needed, waking up early, eating with kinsmen,and protecting a woman in distress—these four one should learn from a rooster.

कोऽतिभारः समर्थानां
किं दूरं व्यवसायिनाम्।
को विदेशः सविद्यानां
कः परः प्रियवादिनाम्।।२५८।।

शक्तिमान माणसाला कसले ओझे? उद्योगी माणसासाठी कोणते ठिकाण दूर आहे? विद्वानासाठी परदेश कोणता? आणि गोड बोलणाऱ्यासाठी परका कोण?

What is too heavy for the capable? What distance is too far for the industrious? What is a foreign land for the learned? Who is a stranger to those who speak kindly?

पादपानां भयं वातात्
पद्मानां शिशिराद्भयम्।
पर्वतानां भयं वज्रात्
साधूनां दुर्जनाद्भयम्।।२५९।।

झाडांना वाऱ्याची भीती असते, कमळांना थंडीची भीती वाटते,पर्वतांना इंद्राच्या वज्राची भीती असते, तसेच सज्जनांना दुर्जनांची भीती वाटते.

Trees fear the wind, lotuses fear the cold,mountains fear the thunderbolt, and the virtuous fear the wicked.

नाद्रव्ये निहिता काचित्
क्रिया फलवती भवेत्।
न व्यापारशतेनापि
शुकवत्पाठ्यते बकः।।२६०।।

ज्या वस्तूत मुळातच गुण नाहीत, त्यावर केलेले संस्कार फळ देत नाहीत;बगळ्याला शंभर वेळा शिकवले तरी तो पोपटासारखे बोलू शकणार नाही.

No effort bestowed upon a worthless object can be fruitful;even with a hundred attempts, a heron cannot be taught to speak like a parrot.