धनं प्राणहरं त्यजेत् ।।१३१।।
जिथे उपजीविकेचे साधन नाही असा देश, त्रासदायक ठरणारी नोकरी/व्यवसाय, कपटी मित्र आणि प्राणास घातक ठरेल असे धन; या सर्वांचा त्याग करावा.
One should leave a country with no livelihood, a troublesome job, a deceitful friend, and wealth that endangers one's life.
निःस्नेहं खलवत्त्यजेत्।
सोदरं भ्रातरमपि
किमुतान्यं पृथग्जनम् ।।१३२।।
ज्याच्या मनात प्रेम नाही आणि ज्याने स्नेह सोडला आहे, अशा व्यक्तीचा दुष्टाप्रमाणे त्याग करावा; मग तो सख्खा भाऊ असला तरीही, मग इतरांची काय कथा?
One should abandon someone devoid of affection and friendship like a wicked person, even if it is one's own brother, let alone a stranger.
दुःखं वा त्रास एव च।
आयासो वा यतः शूलः
तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ।।१३३।।
ज्या गोष्टीमुळे शोक, दुःख किंवा केवळ त्रास होतो आणि विनाकारण कष्ट व वेदना होतात, असा आपल्या शरीराचा एखादा भाग असला तरीही तो टाकून द्यावा.
One should give up even a part of one's own body if it causes grief, misery, constant trouble, or useless exertion and pain.
ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।
ग्रामं जनपदस्यार्थे
ह्यात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।।१३४।।
कुटुंबासाठी एका व्यक्तीचा, गावासाठी कुटुंबाचा, देशासाठी गावाचा आणि स्वतःच्या आत्मिक कल्याणासाठी संपूर्ण पृथ्वीचा (मोहाचा) त्याग करावा.
One should sacrifice an individual for the family, a family for the village, a village for the nation, and the entire earth for the sake of one's soul.
सिद्धे कार्ये समं फलम्।
यदि कार्यविपत्तिः स्यात्
मुखरस्तत्र हन्यते ।।१३५।।
समुदायाचे नेतृत्व करताना नेहमी पुढे नसावे; कार्य यशस्वी झाले तर फळ सर्वांना सारखे मिळते, पण अपयश आल्यास जो नेता (पुढे) असतो तोच मारला जातो.
One should not lead a group, for if the task succeeds, the reward is shared; but if it fails, the leader is the one who is destroyed.
तिष्ठत्येकेन पण्डितः।
नासमीक्ष्य परं स्थानं
पूर्वमायतनं त्यजेत् ।।१३६।।
बुद्धिमान माणूस एका पायाने चालतो आणि दुसऱ्याने स्थिर उभा राहतो; म्हणजेच पुढच्या ठिकाणाची खात्री केल्याशिवाय सध्याचे ठिकाण सोडू नये.
A wise person moves with one foot while staying firm with the other; one should not leave their current position without first securing a new one.
न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्।
सर्वान्परित्यजेदर्थान्
स्वाध्यायस्य विरोधिनः ।।१३७।।
नेहमी व्यर्थ वादविवाद टाळावा, कोणाच्याही दुखऱ्या जागी (मर्मावर) शब्दांनी प्रहार करू नये आणि अभ्यासात अडथळा आणणाऱ्या सर्व गोष्टींचा त्याग करावा.
One should avoid all disputes, never touch upon others' sensitive spots, and give up all activities that hinder one's self-study.
सर्वसत्वेषु सौहृदम्।
कर्मणां फलमस्तीति
मनसा त्रितयं चरेत् ।।१३८।।
दुसऱ्यांच्या धनाचा लोभ न धरणे, सर्व प्राणिमात्रांशी मैत्रीपूर्ण वागणे आणि 'आपल्या कर्माला फळ नक्कीच मिळते' यावर विश्वास ठेवणे; या तीन गोष्टींचे मनाने नेहमी आचरण करावे.
Not coveting the wealth of others, maintaining friendship toward all living beings, and believing that actions truly bear fruit—one should practice these three principles within the mind.
परदाराभिमर्शनम्।
त्रीणि पापानि कायेन
नित्यशः परिवर्जयेत् ।।१३९।।
प्राण्यांची हत्या (हिंसा), चोरी आणि परस्त्रीगमन; शरीराने घडणाऱ्या या तीन भयानक पापांचा नेहमी त्याग करावा.
Violence (killing), stealing, and adultery—one should always completely avoid these three sins committed by the body.
नास्त्युत्साहात्परं बलम्।
सोत्साहस्य च लोकेषु
न किंचिदपि दुर्लभम् ॥१४०।।
हे आर्य (श्रेष्ठ पुरुषा), उत्साह हे सर्वात मोठे बळ आहे. उत्साहापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही बळ नाही. ज्याच्याकडे उत्साह आहे, अशा व्यक्तीसाठी या जगात कोणतीही गोष्ट मिळवणे अशक्य किंवा दुर्मिळ नाही.
Enthusiasm is a powerful force, O Noble one; there is no strength greater than enthusiasm. For a person filled with enthusiasm, nothing in this world is impossible to achieve.
आत्मा तु पात्रतां नेयः
पात्रमायान्ति सम्पदः।।१४१।।
समुद्र कधीही कोणाकडे (पाण्यासाठी) याचना करत नाही, तरीही तो नेहमी जलाने भरलेला असतो. त्याचप्रमाणे, माणसाने स्वतःला पात्र (लायक) बनवण्यावर भर द्यावा, कारण संपत्ती नेहमी पात्रतेचा शोध घेत स्वतःहून चालत येते.
The ocean never goes begging for water, yet it is always filled with it. Likewise, one should focus on making oneself worthy, for wealth naturally seeks out and flows toward those who are deserving.
यदनात्मवति क्षणम्।
करोति प्रणयं लक्ष्मीः
तदस्याः स्त्रीत्वचापलम् ।।१४२।।
योगायोगाने जर लक्ष्मी (संपत्ती) एखाद्या अपात्र माणसाकडे क्षणभर थांबली, तर तो केवळ तिचा चंचल स्वभाव समजावा.
If by chance Lakshmi (wealth) favors an unworthy person for a moment, it is merely due to her fickle nature.
यदर्थं घटतेऽपि च।
अवश्यं तदवाप्नोति
न चेच्छ्रान्तो निवर्तते।।१४३।।
जो माणूस ज्या गोष्टीची इच्छा धरतो आणि त्यासाठी प्रयत्न करतो, तो ती गोष्ट नक्कीच मिळवतो; अट एवढीच की त्याने थकल्यामुळे अर्ध्यावर माघार घेऊ नये.
Whatever a person desires and strives for, they surely attain it, provided they do not give up due to exhaustion.
केचिन्नष्टाः प्रमादतः।
केचिज्ज्ञानावलेपेन
केचिन्नष्टैस्तु नाशिताः ।।१४४।।
काही लोक अज्ञानामुळे नष्ट होतात, काही आळसामुळे, तर काही ज्ञानाच्या अहंकारामुळे; आणि काही स्वतः नष्ट झालेल्यांच्या संगतीमुळे नाश पावतात.
Some are ruined by ignorance, some by negligence, some by the arrogance of knowledge, and others are destroyed by the company of the ruined.
बुद्धेर्धैर्यस्य चात्मनः।
आपन्निकषपाषाणे
नरो जानाति सारताम् ।।१४५।।
संकट हा एक असा निकष (कसोटीचा दगड) आहे ज्यावर मित्र, स्वकीय, नातेवाईक तसेच स्वतःची बुद्धी आणि धैर्य यांची खरी किंमत कळते.
On the touchstone of adversity, a person realizes the true worth of friends, kin, relatives, and their own intellect and courage.
प्रभवाद्विभवादिह।
कृशताभिमता देहे
पीनता न तु शोफतः।।१४६।।
अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीपेक्षा दारिद्र्य पत्करणे श्रेष्ठ आहे. शरीराचे बारीक असणेही चांगले, पण सूज आल्यामुळे जाड दिसणे कोणालाही आवडत नाही.
Poverty is better than wealth born of injustice. Being lean but healthy is desirable, but looking fat due to swelling is not.
सेवा न किञ्चिदस्तीति
भिक्षा नैव च नैव च ।।१४७।।
खूप धन असेल तर व्यापार करावा, थोडे असेल तर शेती करावी, काहीच नसेल तर नोकरी करावी, पण कोणत्याही परिस्थितीत भिक्षा मागू नये.
If there is wealth, do trade; if there is a little, do farming; if there is nothing, do service; but never, ever resort to begging.
जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः।
हसन्नपि नृपो हन्ति
मानयन्नपि दुर्जनः।।१४८।।
हत्ती स्पर्शाने मारतो, साप वासाने (फुत्काराने) मारतो, राजा हसता हसता शिक्षा देतो आणि दुष्ट माणूस सन्मान देतानाही घात करतो.
An elephant kills by touch, a serpent by smell, a king kills even while smiling, and a wicked person kills even while showing respect.
वेदाज्जानन्ति पण्डिताः।
चाराज्जानन्ति राजानः
चक्षुर्भ्यामितरे जनाः।।१४९।।
पशू वासाने ओळखतात, विद्वान वेदांच्या (ज्ञानाच्या) आधारे जाणतात, राजे आपल्या हेरांद्वारे बातम्या मिळवतात आणि सामान्य लोक आपल्या डोळ्यांनी पाहून गोष्टी समजून घेतात.
Animals perceive through scent, scholars through the Vedas (knowledge), kings through their spies, and ordinary people through their own eyes.
बालादपि विचक्षणः।
रवेरविषयं वस्तु
किं न दीपः प्रकाशयेत् ।।१५०।।
बुद्धिमान माणसाने लहान मुलाकडून सुद्धा तर्कसंगत आणि योग्य गोष्ट स्वीकारली पाहिजे. सूर्य जिथे पोहोचू शकत नाही, अशा अंधाऱ्या जागी काय छोटा दिवा प्रकाश देणार नाही का?
A wise person should accept even a child's rational words. Does a small lamp not illuminate things that are beyond the reach of the sun?
धावन्तं धनगर्वितम्।
क्रोधवन्तं मदोन्मत्तं
नमस्कारेऽपि वर्जयेत् ।।१५१।।
जे लांब उभे आहेत, जे पाण्याच्या मध्ये आहेत, जे धावत आहेत, जे धनाच्या गर्वाने माजलेले आहेत, जे अत्यंत रागीट आहेत आणि जे मदांध आहेत; अशा लोकांना नमस्कार करणे सुद्धा टाळावे.
One should avoid greeting those who are far away, those standing in water, those who are running, those arrogant with wealth, those who are angry, and those intoxicated with pride.
मक्षिकासञ्चितं मधु।
लुब्धेन सञ्चितं द्रव्यं
समूलं च विनश्यति ।।१५२।।
मुंग्यांनी साठवलेले धान्य, मधमाश्यांनी जमा केलेला मध आणि लोभी माणसाने साठवलेले धन; या तिन्ही गोष्टींचा मुळासकट नाश होतो.
Grain collected by ants, honey gathered by bees, and wealth accumulated by a greedy person—all these perish completely.
रसना नीरसे जने।
को नाम कुरुते फेरौ
नायकः सायकक्षतिम् ।।१५३।।
धैर्यवान माणसाने अरसिक किंवा नीरस माणसासमोर आपली वाणी खर्च करू नये. कोणता शूर योद्धा कोल्ह्यावर आपला मौल्यवान बाण चालवून तो वाया घालवेल?
A wise person should not waste their eloquence on an unappreciative person. What brave warrior would waste a precious arrow to strike a mere jackal?
मोक्षाशा कार्मिके मते।
जामातरि च पुत्राशा
त्रयमेतन्निरर्थकम् ।।१५४।।
किमया करून (धातूपासून सोने बनवून) श्रीमंत होण्याची आशा, कर्मकांडाच्या मार्गाने जाऊन मोक्ष मिळवण्याची आशा आणि जावयाकडून मुलासारखी माया मिळण्याची आशा; या तीनही गोष्टी निरर्थक आहेत.
Hoping for wealth through alchemy, hoping for liberation through specific rituals, and hoping for a son's affection from a son-in-law—these three are futile.
सुखिनौ न कदाचन।
यश्चाधनः कामयते
यश्च कुप्यत्यनीश्वरः।।१५५।।
जगात दोन प्रकारचे लोक कधीही सुखी नसतात: एक जो निर्धन असून मोठ्या गोष्टींची इच्छा धरतो आणि दुसरा जो शक्ती नसतानाही इतरांवर विनाकारण रागवतो.
Two types of people are never happy in this world: the poor who harbor vast desires and those who get angry despite having no power to enforce their will.
सूर्यमण्डलभेदिनौ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च
रणे चाभिमुखो हतः ।।१५६।।
जगात दोनच व्यक्ती सूर्यमंडळाचा भेद करून श्रेष्ठ गती प्राप्त करतात: एक संन्यासी जो योगाभ्यासात मग्न आहे आणि दुसरा तो योद्धा जो युद्धाच्या मैदानात शत्रूशी लढताना समोरून वीरमरण पत्करतो.
Two types of people pierce the solar orb (attain liberation): the wandering ascetic absorbed in yoga and the warrior who is killed while facing the enemy in battle.
वियोगे मित्त्रमप्यहो।
उभयोर्दुःखदायित्वं
को भेदः शत्रुमित्त्रयोः ।।१५७।।
शत्रूचा जेव्हा सामना (संयोग) होतो तेव्हा तो त्रास देतो, आणि मित्र जेव्हा सोडून (वियोग) जातो तेव्हा तो दुःख देतो. दोघेही दुःखच देतात, मग शत्रू आणि मित्र यात फरक तो काय?
An enemy burns us when we meet him, and a friend burns us when he leaves. Since both cause pain, what is the difference between an enemy and a friend?
दैवज्ञे भेषजे गुरौ।
यादृशी भावना यस्य
सिद्धिर्भवति तादृशी।।१५८।।
देव, तीर्थक्षेत्र, ब्राह्मण, मंत्र, ज्योतिषी, औषध आणि गुरु यांच्यावर ज्याची जशी श्रद्धा असते, त्याला तशाच प्रकारचे फळ मिळते.
In God, in holy places, in Brahmanas, in mantras, in astrologers, in medicine, and in a teacher—one’s success is determined exactly by the nature of one's faith.
न संस्कारमपेक्षते।
मुक्तारत्नस्य शाणाश्म
घर्षणं नोपयुज्यते ।।१५९।।
जी गोष्ट मुळातच सुंदर असते, तिला कोणत्याही बाह्य संस्काराची किंवा सजावटीची गरज नसते. ज्याप्रमाणे अस्सल मोत्याला पैलू पाडण्यासाठी दगडावर घासण्याची गरज नसते.
A naturally beautiful object does not require artificial refinement. A genuine pearl does not need to be rubbed against a grindstone to enhance its beauty.
© 2026 अभिजित तोडकर | shlokpathanam.blogspot.com | All rights Reserved.