श्लोक २७१ ते २८०

श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)

रविरपि न दहति तादृग्

यादृक्संदहति वालुकानिकरः।

अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः

प्रायेण दुःसहो भवति।।२७१।।

सूर्य जेवढे भाजत नाही, तेवढी त्या सूर्याने तापलेली वाळू पोळते. त्याचप्रमाणे, दुसऱ्याच्या कृपेने मोठे पद मिळालेला नीच माणूस अधिक असह्य आणि उद्धट होतो.

The sun does not burn as much as the heap of sand heated by it. Similarly, a base person who has attained a high position through another's grace usually becomes unbearable.

द्राक्षा म्लानमुखी जाता

शर्करा चाश्मतां गता।

सुभाषितरसस्याग्रे

सुधा भीता दिवं गता।।२७२।।

सुभाषिताच्या रसापुढे द्राक्षे लाजेने कोमेजून गेली, साखर दगडासारखी कडक (गोडी गमावून) झाली आणि अमृत तर घाबरून सरळ स्वर्गात पळून गेले.

In the presence of the juice of wise sayings, the grape’s face withered, sugar turned to stone, and nectar, being frightened, fled to heaven.

धर्मार्थकाममोक्षेषु

वैचक्षण्यं कलासु च।

करोति कीर्तिं प्रीतिं च

साधुकाव्यनिषेवणम्।।२७३।।

उत्तम काव्याचे सेवन केल्याने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांत तसेच विविध कलांमध्ये निपुणता येते. यामुळे माणसाची कीर्ती वाढते आणि त्याला आनंद मिळतो.

The study of good poetry brings expertise in righteousness, wealth, desire, and liberation, as well as in the arts. It bestows fame and provides immense joy.

बुधाग्रे न गुणान्ब्रूयात्
साधु वेत्ति यतः स्वयम्।
मूर्खाग्रेऽपि च न ब्रूयात्
बुधप्रोक्तं न वेत्ति सः।।२७४।।

​विद्वानासमोर स्वतःच्या गुणांची स्तुती करू नये, कारण तो स्वतःच ते उत्तम प्रकारे ओळखतो; आणि मूर्खासमोरही आपले गुण सांगू नयेत, कारण विद्वानांनी सांगितलेल्या गोष्टींचे महत्त्व त्याला कळत नाही.

​One should not speak of one's virtues before the wise, as they know them inherently; nor before a fool, for he cannot comprehend the profound words of the learned.

यदभावि न तद्भावि

भावि चेन्न तदन्यथा।

इति चिन्ताविषघ्नोऽयम्

अगदः किं न पीयते।।२७५।।

जे होणार नाही ते कधीच होणार नाही आणि जे होणार आहे ते टळणार नाही. मग चिंतेचे विष नष्ट करणारे हे 'निश्चिंततेचे' औषध लोक का घेत नाहीत?

What is not meant to be will not happen, and what is destined will surely occur. Why then do people not drink this medicine of fearlessness, which destroys the poison of worry?

आत्मार्थं जीवलोकेऽस्मिन्

को न जीवति मानवः।

परं परोपकारार्थं

यो जीवति स जीवति।।२७६।।

या जगात स्वतःसाठी कोणता माणूस जगत नाही? (सर्वच जगतात). परंतु, जो परोपकारासाठी आपले आयुष्य खर्च करतो, तोच खऱ्या अर्थाने जगतो.

In this world of living beings, which human does not live for their own sake? However, only he who lives for the sake of helping others truly lives.

आरोप्यते शिला शैले

यत्नेन महता यथा।

निपात्यते क्षणेनाधः

तथात्मा गुणदोषयोः।।२७७।।

ज्याप्रमाणे एखादा मोठा दगड पर्वतावर चढवण्यासाठी खूप मेहनत घ्यावी लागते, परंतु तोच दगड खाली पाडण्यासाठी मात्र एक क्षणच पुरेसा असतो; तसेच मानवी आत्मा गुणांच्या बाबतीत (प्रगती करताना) कष्टाने वर चढतो, पण दोषांमुळे (अधोगतीकडे) क्षणात खाली कोसळतो.

Just as a heavy stone is lifted onto a mountain with great effort, but is pushed down in a single moment; so it is with the soul—virtues are acquired with great difficulty, but faults can cause a downfall in an instant.

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेः

न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टुम्।

अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेः

नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव।‌।२७८।।

धैर्यवान माणसाला कितीही त्रास दिला तरी त्याचा धैर्य हा गुण पुसून टाकता येत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीची मशाल उलटी धरली तरी त्याच्या ज्वाळा कधीही खाली जात नाहीत, त्या वरच जातात.

Even if a courageous man is oppressed, his quality of courage cannot be wiped out. Even if a fire is turned upside down, its flames never go downward.

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं

दशनविहीनं जातं तुण्डम्।

वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं

तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम्।।२७९।।

अवयव थकले आहेत, डोके पिकले आहे, तोंडात दात उरलेले नाहीत आणि म्हातारा माणूस हातात काठी घेऊन चालतो आहे, तरीही आशेचा गोळा (तृष्णा) त्याला सोडत नाही.

The limbs have wasted away, the head has turned white, the mouth has become toothless; the old man moves about leaning on a staff, yet the mass of desire does not leave him.

रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो 

भ्राता सुधामयतनुः पतिः आदिदेवः।

केनापरेण कमले बत शिक्षितानि 

सारङ्ग शृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि।।२८०।।

हे लक्ष्मी! समुद्र तुझा पिता आहे, कमळ तुझे घर आहे, अमृतमयी चंद्र तुझा भाऊ आहे आणि प्रत्यक्ष विष्णू तुझा पती आहे. मग हे लक्ष्मी, हरिणाच्या शिंगासारखे वाकडे (चंचल) वागणे तुला दुसऱ्या कोणी शिकवले? (अशा थोर कुळातील असूनही तू इतकी चंचल का?)

O Lakshmi, the ocean is your father, the lotus is your abode, the nectar-bodied Moon is your brother, and the Primordial God is your husband. By whom else, O Lakshmi, were these actions, as crooked as a deer's horn, taught to you?