|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
।। विनियोग:।।
अस्य श्रीमोहमुद्गरस्तोत्रमन्त्रस्य भगवान् शङ्कराचार्य ऋषिः श्रीगोविन्दो देवता मोक्षार्थे जपे विनियोगः।
या मोहमुद्गर (भज गोविन्दम्) स्तोत्र मंत्राचे ऋषी भगवान आद्य शंकराचार्य आहेत. याचे दैवत श्रीगोविन्द (भगवान विष्णू) आहेत आणि मोक्ष प्राप्तीसाठी या स्तोत्राचा जप करण्यासाठी याचा विनियोग केला जातो.
The sage of this Moha Mudgara hymn is Bhagavan Shankaracharya. The presiding deity is Shri Govinda, and it is used for chanting to attain liberation.
।।स्तोत्रम्।।
गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले
नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ॥१।।
अरे मूर्ख मना, गोविंदाचे भजन कर, गोविंदाला भज.जेव्हा मृत्यूची वेळ जवळ येईल, तेव्हा तुझे हे व्याकरण,आणि पाठांतर केलेले शब्द तुला वाचवू शकणार नाहीत.फक्त भगवंताचे नामच तुला तारू शकेल.
Worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! Rules of grammar will not save you at the time of death.Only the devotion to the Lord will provide protection.Sing the name of Govinda constantly and seek His grace.
कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं
वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥२।।
हे मूर्खा, धन मिळवण्याची ही लोभी तृष्णा सोडून दे.मनात सद्बुद्धी धारण कर आणि भौतिक सुखांपासून विरक्त हो. स्वतःच्या प्रामाणिक कर्माने जे काही तुला प्राप्त होईल,त्यातच समाधान मानून आपले चित्त प्रसन्न ठेव.
O fool, give up your thirst for amassing wealth.Develop a virtuous mind and be free from desires.Be content with whatever wealth comes through your labor.Let your heart find joy in what you rightfully possess.
दृष्ट्वा मागामोहावेशम् ।
एतन्मान्सवसादिविकारं
मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥३।।
स्त्रीच्या रूपाकडे पाहून मोहाच्या आहारी जाऊ नकोस.हे शरीर केवळ मांस, चरबी आणि हाडांचा विकार आहे,असा विचार तू आपल्या मनात वारंवार कर.बाह्य सौंदर्यापेक्षा आत्मिक सत्याचा शोध घे.
Do not be deluded by looking at the beauty of a woman.Remember constantly that the body is but flesh and fat.Meditate on this truth again and again in your heart.Do not fall into the trap of temporary physical attraction.
तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं
लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥४।।
कमळाच्या पानावर असलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे हे जीवन चंचल आहे.हे आयुष्य कोणत्याही क्षणी संपू शकते, हे तू नीट समजून घे.संपूर्ण जग हे रोग, अहंकार आणि दुःखाच्या जाळ्यात अडकले आहे,या नश्वर जगातील आसक्ती सोडून ईश्वराकडे वळ.
Life is as uncertain as water drops on a lotus leaf.The entire world is consumed by disease and ego.Understand that human existence is filled with grief.Realize the fleeting nature of this worldly experience.
तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे
वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥५।।
जोपर्यंत तू धन कमावण्यास समर्थ आहेस, तोपर्यंतच तुझे कुटुंब तुझ्यावर प्रेम करेल.पण एकदा का तुझे शरीर थकले आणि तू वृद्ध झालास,तर तुझे स्वतःचे लोकही घरात तुझी साधी चौकशी करणार नाहीत.हे कटू सत्य ओळखून भगवंताचे नामस्मरण कर.
As long as you are capable of earning wealth, your family is devoted.When your body becomes old and infirm, no one cares.Even in your own home, no one will ask after your welfare.Understand the transactional nature of worldly relationships.
तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।
गतवति वायौ देहापाये
भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥६।।
जोपर्यंत शरीरात प्राणवायू वाहत आहे, तोपर्यंत लोक तुझी खुशाली विचारतात.पण एकदा का प्राणांनी साथ सोडली आणि शरीराचा अंत झाला,तर तुझी पत्नीही तुझ्या त्या निर्जीव देहाला घाबरू लागते.देहाची ही नश्वरता ओळखून आत्मज्ञान प्राप्त कर.
As long as breath remains in the body, people ask about you.Once the life-breath departs and the body becomes still,Even your wife becomes afraid of that very corpse.Realize that the physical form is temporary and fleeting.
स्तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।
वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः
परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥७।।
बालपण खेळण्यात जाते आणि तरुणपण तरुण स्त्रीच्या मोहात संपते.वृद्धापकाळात माणूस अनेक चिंतांनी ग्रासलेला असतो. परंतु दुर्दैवाने कोणत्याही अवस्थेत मनुष्य त्या परम ब्रह्माच्या ठायी आपले लक्ष केंद्रित करत नाही किंवा ईश्वराशी जोडला जात नाही.
Childhood is lost in play and youth is spent in passion.Old age is consumed by worries and anxieties.Alas, in no stage of life does one focus on the Supreme Truth. Hardly anyone is devoted to the path of the Divine.
संसारोऽयमतीव विचित्रः ।
कस्य त्वं कः कुत आयात:
तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥८।।
तुझी पत्नी कोण? तुझा पुत्र कोण? हा संसार अत्यंत विचित्र आहे.तू कोणाचा आहेस? तू कोठून आला आहेस आणि तुझे खरे स्वरूप काय? हे माझ्या बांधवा, या सत्याचा तू आता गांभीर्याने विचार कर. मायेचा पडदा दूर करून अंतिम सत्याचा शोध घे.
Who is your wife? Who is your son? Strange is this world.To whom do you belong? Where have you come from? O brother, reflect on these fundamental questions of life.Meditate on the essence of your true spiritual identity.
निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं
निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ॥९।।
सत्संगतीमुळे मनातील विषयांची आसक्ती नष्ट होते.आसक्ती संपली की मोह आणि अज्ञान दूर होते.मोहाचा नाश झाला की आत्मतत्त्व स्थिर होते,आणि स्थिर बुद्धीमुळेच मनुष्याला जीवन्मुक्ती मिळते.
Through holy company comes non-attachment in life.Non-attachment leads to freedom from all delusion.Freedom from delusion brings steady spiritual truth.Steady truth leads to liberation while still living.
शुष्के नीरे कः कासारः ।
क्षीणे वित्ते कः परिवार:
ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥१०।।
वय निघून गेल्यावर कामविकार कुठे शिल्लक राहतात? पाणी आटल्यावर तलावाचे अस्तित्व कोठे उरते? धन संपल्यावर परिवार साथ सोडून निघून जातो,आणि आत्मज्ञान झाल्यावर संसाराचा पाश उरत नाही.
When age passes, where are the passions of lust? When water dries up, where is the beautiful lake? When wealth is gone, where is the circle of kin? When Truth is known, where is the worldly bondage?
हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा
ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥११।।
धन, लोकसंग्रह आणि तारुण्याचा कधीही गर्व करू नकोस.काळ एका क्षणात या सर्वांचा नाश करू शकतो.हे संपूर्ण जग मायामय आणि नश्वर आहे, हे ओळखून,त्या परम ब्रह्माच्या पदाचा तू आता आश्रय घे.
Do not boast of wealth, people, or your youth.Time steals everything away in a mere moment.Renounce this entire world of deceptive illusions.Enter the state of Brahman by knowing the Truth.
शिशिरवस्तन्तौ पुनरायातः ।
कालः क्रीडति गच्छत्यायु:
तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥१२।।
दिवस-रात्र, सकाळ-संध्याकाळ आणि ऋतू पुन्हा पुन्हा येतात.काळ आपला खेळ खेळत राहतो आणि आयुष्य संपते,परंतु तरीही मानवाच्या मनातील आशेचा वारा (इच्छा), त्याला कधीही सोडत नाही आणि तो मायेत अडकतो.
Day and night, dusk and dawn, seasons come and go. Time plays its game as life ebbs away steadily. Yet, the wind of desire never leaves the human heart. One remains bound by hopes even at the very end.
वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरैका
भवति भवार्णवतरणे नौका ॥१३।।
अरे वेड्या, तू पत्नी आणि धनाची चिंता का करतोस? तुला सन्मार्गावर नेणारा कोणताही मार्गदर्शक नाही का? या तिन्ही लोकात केवळ संतांची संगतच अशी आहे,जी या संसाररुपी सागरातून पार नेणारी नौका आहे.
Why worry about wife and wealth, O distracted one? Is there no one to guide or control your destiny? In three worlds, only the company of the good, Acts as a boat to cross this ocean of existence.
काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढ:
ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥१४।।
कोणी जटा वाढवतो, कोणी मुंडन करतो, तर कोणी केस उपटतो. पोटाची खळगी भरण्यासाठी लोक भगवे कपडे घालून वेष पालटतात. हा मूर्ख मनुष्य डोळे असूनही सत्य पाहू शकत नाही, की हे सर्व सोंग केवळ उपजीविकेसाठीच मांडले आहे.
Some wear matted hair, some shave, some pluck it out.They don robes of saffron and take many disguises. But the fool sees not the truth despite his eyes. All these garbs are merely to fill one's stomach.
दन्तविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥१५।।
अंग शिथिल झाले, डोक्यावरचे सर्व केस पांढरे झाले. मुख दातांविना झाले आणि हात काठी घेऊन चालू लागला. शरीर जर्जर होऊन वृद्ध झाले तरीही मनातील वासना, आणि आशेचा पिंड माणसाला कधीही सोडत नाही.
The body is worn out, the head has turned white. The mouth is toothless and the limbs are weak. The old man moves with the help of a staff. Yet, the mass of desires does not leave him alone.
रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलभिक्षस्तरुतलवास:
तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥१६।।
समोर अग्नी, पाठीवर सूर्य आणि रात्री गुडघ्यात मान घालून बसतो.हातावर मिळालेली भिक्षा खातो आणि झाडाखाली निवास करतो. एवढे कष्ट सोसून आणि साधे जीवन जगूनही, माणसाला आशेचा पाश (इच्छा) मात्र कधीही सोडत नाही.
Fire in front, sun at the back, knees to the chin at night; eating begged food in cupped hands, living under a tree; despite living such a life of extreme hardship,the noose of desire still does not release its hold.
व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन
मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७ ॥
कोणी गंगेच्या संगमावर स्नानासाठी जातो, कोणी उपवास-व्रते करतो, तर कोणी दानधर्म करतो. परंतु सर्व मतांनुसार, जोपर्यंत मानवाला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत शंभर जन्म घेतले तरी त्याला मुक्ती मिळत नाही.
One may go to the holy Ganges or observe many vows and give away wealth in charity. Yet, according to all beliefs, without the realization of Truth, one cannot attain liberation even in a hundred lifetimes.
शय्या भूतल मजिनं वासः ।
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १८ ॥
देवाच्या मंदिरात किंवा झाडाच्या खाली राहणे, जमिनीवर झोपणे, हरणाचे कातडे पांघरणे आणि सर्व प्रकारच्या भौतिक वस्तूंचा व भोगांचा त्याग करणे; असा हा वैराग्यभाव कोणाला सुख देत नाही?
Living in a temple or at the foot of a tree, sleeping on the bare ground, wearing deerskin as a garment, and renouncing all possessions and pleasures; whom does such detachment not bring happiness?
सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं
नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १९ ॥
माणूस योगात रमलेला असो किंवा भोगात, लोकांच्या घोळक्यात असो किंवा एकांतात; ज्याचे चित्त त्या परब्रह्माच्या ठिकाणी रममाण झाले आहे, तोच खरा आनंदी असतो, तोच निरंतर आनंदात राहतो.
Whether one is practicing Yoga or enjoying worldly pleasures, whether one is in company or in solitude; he whose mind delights in the Supreme Brahman is truly happy and rejoices forever.
गङ्गाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा
क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ २० ॥
ज्याने भगवद्गीतेचा थोडा जरी अभ्यास केला आहे, गंगेच्या पाण्याचा एक थेंब तरी प्राशन केला आहे आणि आयुष्यात एकदा तरी भगवान विष्णूची मनोभावे पूजा केली आहे, त्याच्याशी यमराज सुद्धा वाद घालत नाहीत (त्याला मृत्यूचे भय उरत नाही).
He who has studied the Bhagavad Gita even a little, sipped even a drop of Ganges water, and worshiped Lord Krishna even once; for him, there is no discussion or confrontation with Yama, the God of Death.
पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे बहुदुस्तारे
कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ २१ ॥
पुन्हा जन्म घेणे, पुन्हा मरणे आणि पुन्हा मातेच्या उदरात वास्तव्य करणे; हा संसाररूपी सागर पार करणे अत्यंत कठीण आहे. हे मुरारी, तुझ्या अफाट कृपेने माझे या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून रक्षण कर.
Birth again, death again, and lying again in the mother's womb; this cycle of existence is indeed difficult to cross. O Lord Krishna, by Your infinite mercy, protect me and help me cross this ocean of life.
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तः
रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२ ॥
रस्त्यावर पडलेल्या चिंध्यांपासून बनवलेली गोधडी पांघरणारा, पुण्य आणि पापाच्या पलीकडे गेलेल्या मार्गावर चालणारा आणि योगामध्ये आपले चित्त स्थिर करणारा योगी; एखाद्या बालकाप्रमाणे किंवा उन्मत्ताप्रमाणे आत्मसुखात रमलेला असतो.
He who wears a garment made of rags found on the road, who walks the path beyond merit and sin, and whose mind is firmly fixed in Yoga; such a yogi rejoices like a child or one who is intoxicated by divine bliss.
का मे जननी को मे तातः ।
इति परिभावय सर्वमसारं
विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ २३ ॥
तू कोण आहेस? मी कोण आहे? मी कोठून आलो आहे? माझी माता कोण आणि पिता कोण? या सर्व जगाचा नि:सार विचार सोडून दे. हे विश्व एका स्वप्नासारखे मिथ्या आहे, असे जाणून आत्मतत्त्वाचा शोध घे.
Who are you? Who am I? Where have I come from? Who is my mother and who is my father? Reflect upon the worthlessness of these worldly relations. Treat this universe as a mere dream and renounce it to find the Truth.
व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
भव समचित्तः सर्वत्र त्वं
वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २४ ॥
तुझ्यात, माझ्यात आणि इतर सर्वांमध्ये तो एकच विष्णू (परमात्मा) सामावलेला आहे. मग तू माझ्यावर उगीच का रागावतोस? जर तुला लवकरच विष्णुपद (मोक्ष) मिळवायचे असेल, तर सर्वत्र समदृष्टी ठेव आणि शांत राहा.
In you, in me, and everywhere else, there is only one Vishnu. Your impatience and anger towards me are in vain. If you wish to attain the state of Vishnu soon, maintain equanimity in all circumstances and towards all beings.
मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं
सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २५ ॥
शत्रू, मित्र, पुत्र किंवा नातेवाईक यांच्याशी मैत्री किंवा विरोध करण्याचा प्रयत्न करू नकोस. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये स्वतःच्या आत्म्याचेच दर्शन घे. मनातील सर्व भेदभाव आणि अज्ञानाचा त्याग करून एकरूप होण्याचा प्रयत्न कर.
Do not waste your efforts in making friends or enemies among sons and kinsmen. See your own Self in everyone and everywhere. Give up the ignorance of duality and the sense of difference between yourself and others.
त्यक्त्वाऽत्मानं पश्यति कोऽहम् ।
आत्मज्ञानविहीना मूढाः
ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६ ॥
काम, क्रोध, लोभ आणि मोह यांचा त्याग केल्यावरच 'मी कोण आहे' या प्रश्नाचे उत्तर मिळते आणि आत्मदर्शन होते. जे मूर्ख लोक आत्मज्ञानापासून वंचित राहतात, त्यांना वारंवार नरकयातना आणि जन्म-मरणाचे दुःख भोगावे लागते.
Only by giving up desire, anger, greed, and delusion does one realize 'Who am I'. Those fools who lack self-knowledge are hidden in the darkness of ignorance and suffer the miseries of the cycle of birth and death.
ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं
देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७ ॥
भगवद्गीतेचे आणि विष्णू सहस्रनामाचे गायन करावे, लक्ष्मीपती विष्णूच्या रूपाचे सतत ध्यान करावे. आपले चित्त नेहमी सज्जनांच्या संगतीत ठेवावे आणि गरिबांना व गरजूंना आपले धन दान करावे.
The Bhagavad Gita and the Vishnu Sahasranama should be sung; the form of the Lord of Lakshmi should be meditated upon always. The mind should be led to the company of the good, and wealth should be shared with the needy.
पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।
यद्यपि लोके मरणं शरणं
तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २८ ॥
सुरुवातीला इंद्रियसुख आणि विलासामध्ये खूप आनंद वाटतो, परंतु नंतर शरीराला अनेक रोग जडतात. जगात मृत्यू अटळ आहे हे माहित असूनही, मनुष्य आपले पाप कृत्य आणि चुकीचे वागणे सोडत नाही.
One indulges in physical pleasures for the sake of happiness, but later, the body becomes a prey to diseases. Although death is the ultimate end for everyone in this world, man still does not give up his sinful ways.
नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः
सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥ २९ ॥
धनाचा लोभ हाच सर्व अनर्थांचे मूळ आहे, असा सतत विचार कर. त्यापासून थोडासाही खरा आनंद मिळत नाही, हेच सत्य आहे. ज्यांच्याकडे खूप धन असते, त्यांना स्वतःच्या पुत्राचीही भीती वाटते; हीच जगाची रीत आहे.
Always reflect that wealth is the source of all misfortune. In truth, there is not even a trace of real happiness in it. For the wealthy, there is fear even of their own sons; such is the established way of the world.
नित्यानित्यविवेकविचारम् ।
जाप्यसमेतसमाधिविधानं
कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ३० ॥
प्राणायाम, इंद्रियांवर ताबा मिळवणे (प्रत्याहार), नित्य काय आणि अनित्य काय याचा विवेक करणे; आणि मंत्रजपासह समाधीचा सराव करणे—हे सर्व तू अत्यंत सावधानतेने आणि एकाग्र चित्ताने कर.
Control your breath and withdraw your senses, reflecting on the eternal and the transient. Practice meditation along with the chanting of mantras, and do all this with great care and deep concentration.
संसारादचिराद्भव मुक्तः ।
सेन्द्रियमानसनियमादेवं
द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥
गुरूंच्या चरणकमलांवर पूर्ण श्रद्धा ठेवून त्यांचा भक्त हो; म्हणजे तू या संसारसागरातून लवकरच मुक्त होशील. आपली इंद्रिये आणि मनावर नियंत्रण मिळवून, तू तुझ्या स्वतःच्या हृदयात वास करणाऱ्या ईश्वराचे दर्शन घेऊ शकशील.
Be a devoted follower of your Guru's lotus feet, and you shall soon be liberated from this world. By controlling your senses and mind, you will perceive the Lord who dwells within your very heart.
कण्ठे धारयति च गिरिकूठम् ।
मूर्खः स्वयमिह तत्त्वं न वेत्ति
वृथा भ्रान्तो ह्युदरनिमित्तम् ॥ ३२ ॥
काही मूर्ख लोक केवळ ग्रंथांचे पाठांतर करतात आणि मोठे विद्वान असल्याचे सोंग आणतात. ते स्वतः सत्याचे तत्त्व जाणत नाहीत आणि केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी भ्रमात फिरत राहतात.
Some foolish person recites texts and carries a mountain of words in his throat. This fool does not know the Truth himself and wanders about in delusion merely for the sake of his livelihood.
गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले
नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ ३३ ॥
अरे मूर्ख मना, गोविंदाचे भजन कर, गोविंदाला भज. जेव्हा मृत्यूची वेळ जवळ येईल, तेव्हा तुझे हे व्याकरण आणि पाठांतर केलेले शब्द तुला वाचवू शकणार नाहीत.
Worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! At the time of your death, the rules of grammar will certainly not come to your rescue.
इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितं मोहमुद्गराख्यं स्तोत्रं सम्पूर्णम् ।