|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
।। अथ अष्टमोऽध्याय:।।
अर्जुन उवाच--
किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्त-
मधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे पुरुषोत्तमा, ते 'ब्रह्म' काय आहे? 'अध्यात्म' म्हणजे काय? 'कर्म' म्हणजे काय? तसेच 'अधिभूत' आणि 'अधिदैव' कोणाला म्हटले जाते?
Arjuna said: O Supreme Person, what is that Brahman? What is Adhyatma (the individual soul)? What is Karma? What is called Adhibhuta (the material sphere), and what is termed Adhidaiva (the celestial sphere)?
देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं
ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥
हे मधुसूदना, या शरीरात 'अधियज्ञ' कोण आहे आणि तो कसा आहे? तसेच, ज्यांनी स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, अशा लोकांसाठी मृत्यूच्या वेळी तू कसा ओळखला जातोस?
O Madhusudana, who is Adhiyajna (the Lord of sacrifice) in this body, and how? And how are You to be known at the time of death by those who are self-controlled?
श्रीभगवानुवाच--
स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो
विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: परम अविनाशी तत्त्व म्हणजे 'ब्रह्म' होय. जीवाचा जो सनातन स्वभाव आहे, त्याला 'अध्यात्म' म्हणतात. प्राण्यांच्या उत्पत्तीला आणि वाढीला कारणीभूत असणारा जो त्याग (यज्ञ) आहे, त्याला 'कर्म' असे नाव आहे.
The Blessed Lord said: The Supreme Indestructible is Brahman. One's own nature (the soul) is called Adhyatma. The discharge of spirits (the sacrificial act) which brings about the origin and growth of beings is called Karma.
पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र
देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥
हे देहधारींमध्ये श्रेष्ठ अर्जुना, विनाशशील पदार्थ म्हणजे 'अधिभूत' आहेत. हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) हे 'अधिदैवत' आहेत आणि या शरीरात यज्ञरूपाने राहणारा 'मी' (परमात्मा) स्वतः 'अधियज्ञ' आहे.
The material nature, which is subject to decay, is Adhibhuta. The celestial person (Brahma) is Adhidaiva. And I alone, O best of the embodied, am the Adhiyajna here in this body.
स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं
याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥
जो मनुष्य शेवटच्या वेळी (मृत्यूसमयी) केवळ माझेच स्मरण करत शरीराचा त्याग करतो, तो माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होतो; यामध्ये कोणतीही शंका नाही.
And whoever, at the time of death, leaves his body remembering Me alone, attains My being; of this there is no doubt.
त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय
सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥
हे कौन्तेया, मनुष्य अंतकाळी ज्या ज्या भावाचे (विषयाचे) स्मरण करत शरीराचा त्याग करतो, तो सदा त्याच भावात मग्न राहिल्यामुळे त्याच गतीला प्राप्त होतो.
Whatever object a person thinks of at the time of death, when he leaves the body, that alone he attains, O son of Kunti, because of his constant thought of that object.
मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धि-
र्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥
म्हणून तू सर्व वेळी माझेच स्मरण कर आणि युद्धही कर (तुझे कर्तव्य पार पाड). तुझे मन आणि बुद्धी मला अर्पण केल्यावर तू मलाच प्राप्त होशील, यात शंका नाही.
Therefore, at all times remember Me and fight. With your mind and intellect fixed on Me, you shall surely come to Me.
चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं
याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥
हे पार्था, अभ्यासरूपी योगाने युक्त होऊन आणि एकाग्र चित्ताने परम दिव्य पुरुषाचे (परमात्म्याचे) निरंतर चिंतन करणारा मनुष्य त्यालाच प्राप्त होतो.
With the mind disciplined by the practice of yoga, not wandering after anything else, and dwelling on the Supreme Divine Person, one goes to Him, O Partha.
अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
जो सर्वज्ञ, अनादी, सर्वांचा नियंता, अणूपेक्षाही सूक्ष्म, सर्वांचा आधार, अचिंत्य स्वरूप, सूर्यासारखा प्रकाशमान आणि अज्ञानाच्या (अंधकाराच्या) पलीकडे असलेल्या परमात्म्याचे स्मरण करतो.
He who meditates on the Omniscient, the Ancient, the Ruler, minuter than an atom, the Supporter of all, of inconceivable form, effulgent like the sun and beyond darkness.
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥
जो मृत्यूसमयी अढळ मनाने, भक्तीने आणि योगाच्या बळाने आपले प्राण दोन्ही भुवयांच्या मध्ये स्थिर करतो, तो त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
At the time of death, with an unswerving mind, endued with devotion and the power of yoga, and fixing the life-breath between the eyebrows, he reaches that Supreme Divine Person.
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
ज्याला वेदवेत्ते 'अक्षर' (अविनाशी) म्हणतात, ज्यामध्ये वीतरागी (आसक्तीरहित) मुनी प्रवेश करतात आणि ज्याच्या इच्छेने साधक ब्रह्मचर्य पाळतात, ते 'पद' (स्थान) मी तुला संक्षेपाने सांगतो.
That which the knowers of the Vedas call the Imperishable, into which the ascetics free from passion enter, and desiring which they practice celibacy—that state I shall briefly explain to you.
सर्वद्वाराणि संयम्य
मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राण-
मास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
Controlling all the gates of the body, confining the mind in the heart, and fixing the life-breath in the head, one stays established in yoga.
व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं
स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
जो 'ॐ' या एकाक्षरी ब्रह्माचा उच्चार करत आणि माझे (परमात्म्याचे) स्मरण करत देहत्याग करतो, तो परम गतीला (मोक्षाला) प्राप्त होतो.
Uttering the single syllable 'Om'—which is Brahman—and remembering Me, he who departs, leaving the body, attains the supreme goal.
यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ
नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥
हे पार्था, जो अनन्य चित्ताने निरंतर माझे स्मरण करतो, अशा नित्य माझ्याशी जोडलेल्या योग्याला मी सहज प्राप्त होतो.
I am easily attainable, O Partha, by that ever-steadfast yogi who remembers Me constantly and with an undivided mind.
दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः
संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ ॥
मला प्राप्त झाल्यावर ते महात्मे पुन्हा या दुःखांचे घर असलेल्या अशाश्वत (क्षणभंगुर) संसारात जन्माला येत नाहीत, कारण त्यांनी परम सिद्धी प्राप्त केलेली असते.
Having attained Me, these high-souled ones do not undergo rebirth, which is the abode of pain and is transient; for they have reached the highest perfection.
पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय
पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥
हे अर्जुना, ब्रह्मलोकापासून खालचे सर्व लोक पुनरावृत्ती होणारे आहेत (तिथून परत यावे लागते). परंतु हे कौन्तेया, मला प्राप्त झाल्यावर मात्र पुनर्जन्म नसतो.
All the worlds, from the world of Brahma downwards, are subject to rebirth, O Arjuna; but on reaching Me, O son of Kunti, there is no rebirth.
अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां
तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥
ब्रह्मदेवाचा एक दिवस हा एक हजार युगांचा असतो आणि त्यांची रात्रही एक हजार युगांची असते; असे जे जाणतात, तेच काळाचे (अहोरात्राचे) खरे स्वरूप जाणणारे होत.
Those people who know that the day of Brahma lasts for a thousand Yugas, and that his night also lasts for a thousand Yugas, truly understand the nature of day and night.
प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते
तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥
ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या आरंभी (सृष्टीच्या प्रारंभी) सर्व व्यक्त पदार्थ 'अव्यक्ता'तून उत्पन्न होतात आणि रात्रीच्या आरंभी (प्रलयाच्या वेळी) ते पुन्हा 'अव्यक्त' नावाच्या तत्त्वात विलीन होतात.
At the coming of day, all manifest beings emerge from the unmanifest; and at the coming of night, they merge into that same unmanifest.
भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ
प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥
हे पार्था, हाच सर्व प्राण्यांचा समुदाय वारंवार जन्माला येतो आणि रात्रीच्या वेळी विवश होऊन विलीन होतो; आणि दिवसाच्या आरंभी पुन्हा प्रकट होतो.
This same multitude of beings, being born again and again, is dissolved helplessly at the coming of night, O Partha, and manifests again at the coming of day.
अव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु
नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥
परंतु त्या 'अव्यक्ता'पेक्षाही पलीकडचे दुसरे एक सनातन 'अव्यक्त' तत्त्व (परमेश्वर) आहे, जे सर्व प्राणी नष्ट झाले तरी कधीही नष्ट होत नाही.
But beyond this unmanifest, there is another Unmanifest Being, Eternal, who does not perish even when all beings perish.
तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते
तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥
ज्याला 'अव्यक्त' आणि 'अक्षर' (अविनाशी) असे म्हटले जाते, त्यालाच 'परम गती' म्हणतात. ज्या स्थानाला प्राप्त झाल्यावर मनुष्य परत येत नाही, तेच माझे परम धाम (स्थान) आहे.
That which is called the Unmanifest and the Imperishable is said to be the supreme goal. Having attained that, they do not return; that is My supreme abode.
भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि
येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥
हे पार्था, ज्याच्यामध्ये सर्व भूतमात्र स्थित आहेत आणि ज्याने हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे, तो परम पुरुष केवळ अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होऊ शकतो.
That Supreme Person, O Partha, in whom all beings dwell and by whom all this is pervaded, is attainable by unswerving devotion alone.
आवृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं
वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या काळात (मार्गाने) गेल्यावर योग्यांना पुनर्जन्म घ्यावा लागत नाही (अनावृत्ती) आणि ज्या काळात गेल्यावर परत यावे लागते (आवृत्ती), त्या काळाबद्दल मी तुला सांगतो.
I shall now tell you, O best of the Bharatas, of the times (paths) departing in which yogis return not, and also of that in which they return.
षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति
ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥
अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरायणाचे सहा महिने; या मार्गाने (प्रकाशमान काळात) जाणारे ब्रह्मवेत्ते पुरुष ब्रह्माप्रत प्राप्त होतात.
Fire, light, daytime, the bright fortnight, and the six months of the northern path of the sun (Uttarayana)—departing then, the knowers of Brahman go to Brahman.
षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योति:
योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष आणि दक्षिणायनाचे सहा महिने; या मार्गाने जाणारा योगी चंद्राच्या प्रकाशाला (स्वर्गादी सुखद लोकांत) प्राप्त होऊन पुन्हा परत येतो.
Smoke, night-time, the dark fortnight, and the six months of the southern path of the sun (Dakshinayana)—departing then, the yogi attains the lunar light and returns.
जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्ति-
मन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥
जगातील 'शुक्ल' (प्रकाशमय) आणि 'कृष्ण' (अंधकारमय) या दोन गती अनादी काळापासून चालत आलेल्या आहेत. पहिल्या मार्गाने गेलेला मनुष्य परत येत नाही, तर दुसऱ्या मार्गाने गेलेला पुन्हा जन्माला येतो.
These two paths, the bright and the dark, are considered eternal in this world. By one, a man goes not to return, and by the other, he returns again.
योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु
योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥
हे पार्था, या दोन्ही मार्गांचे रहस्य जाणणारा कोणताही योगी कधीही मोहात पडत नाही. म्हणून हे अर्जुना, तू सर्वकाळी योगयुक्त (समत्व बुद्धीने युक्त) राहा.
Knowing these two paths, O Partha, no yogi is ever deluded. Therefore, O Arjuna, at all times be steadfast in Yoga.
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥
वेदांचे अध्ययन, यज्ञ, तप आणि दान इत्यादींमुळे जे काही पुण्यफळ मिळते; हे रहस्य जाणणारा योगी त्या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन परम सनातन धामाला प्राप्त होतो.
Whatever meritorious fruit is promised for the study of the Vedas, for sacrifices, for austerities, and for charities—the yogi, knowing all this, transcends it all and reaches the Supreme Primeval Abode.
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः।
अशा प्रकारे श्रीमद्भगवद्गीतेतील 'अक्षरब्रह्मयोग' नावाचा हा आठवा अध्याय येथे पूर्ण झाला.
Thus ends the eighth chapter titled 'Akshara-Brahma-Yoga' in the Upanishad of the Shrimad Bhagavad Gita, the science of Brahman, the scripture of Yoga, in the dialogue between Shri Krishna and Arjuna.