॥ श्लोकशिक्षणम् ॥: चतुर्दशोऽध्याय:-- गुणत्रयविभागयोग:।

॥ श्लोकशिक्षणम् ॥

।। चतुर्दशोऽध्याय:-- गुणत्रयविभागयोग:।।

अध्याय ऐका

॥ अथ चतुर्दशोऽध्याय:॥

श्रीभगवानुवाच---

परं भूयः प्रवक्ष्यामि
ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे
परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: ज्ञानांमधील अत्यंत श्रेष्ठ असे परम ज्ञान मी तुला पुन्हा सांगेन, जे जाणून सर्व मुनींनी या संसारबंधनातून मुक्त होऊन परम सिद्धी प्राप्त केली आहे.

The Blessed Lord said: I shall again declare to you that supreme wisdom, the best of all knowledge, by knowing which all the sages have attained the highest perfection.

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य

मम साधर्म्यमागताः ।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते
प्रलये न व्यथन्ति च ॥ २ ॥

या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन जे माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले आहेत, ते सृष्टीच्या आरंभी पुन्हा जन्माला येत नाहीत आणि प्रलयकाळी त्यांना कोणतेही दुःख होत नाही.

Having taken refuge in this wisdom and attained My nature, they are not born even at the time of creation, nor do they suffer at the time of dissolution.

मम योनिर्महद्ब्रह्म
तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानां
ततो भवति भारत ॥ ३ ॥

हे भारता (अर्जुन), माझी 'महद्ब्रह्म' (मूळ प्रकृती) ही योनी (गर्भाशय) आहे आणि त्यामध्ये मी चैतन्यरूपी गर्भ स्थापन करतो. त्यापासूनच सर्व भूतांची उत्पत्ती होते.

My womb is the great Prakriti; in that I place the germ, from which, O Bharata, is the birth of all beings.

सर्वयोनिषु कौन्तेय
मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनि-
रहं बीजप्रदः पिता ॥ ४ ॥

हे कौंतेया, सर्व योनींमध्ये जेवढे शरीरधारी प्राणी उत्पन्न होतात, त्या सर्वांची माता 'महद्ब्रह्म' (प्रकृती) आहे आणि मी बीज देणारा पिता आहे.

Whatever forms are produced in all wombs, O son of Kunti, the great Prakriti is their womb, and I am the seed-giving father.

सत्त्वं रजस्तम इति
गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो
देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥

हे महाबाहो (अर्जुन), सत्त्व, रज आणि तम हे प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले तीन गुण, या अविनाशी आत्म्याला शरीरामध्ये घट्ट बांधून ठेवतात.

Sattva, Rajas, and Tamas—these qualities born of Nature, O mighty-armed one, bind fast the indestructible dweller in the body.

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वा-
त्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति
ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६ ॥

हे निष्पाप अर्जुना, त्या तिन्ही गुणांमध्ये 'सत्त्व' गुण निर्मळ असल्यामुळे तो प्रकाश देणारा आणि निर्दोष आहे. तो आत्म्याला सुख आणि ज्ञानाच्या आसक्तीने (अहंकाराने) बांधतो.

Of these, Sattva, being stainless, is luminous and free from evil. It binds, O sinless one, by attachment to happiness and by attachment to knowledge.

रजो रागात्मकं विद्धि
तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय
कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥

हे कौंतेया, 'रज' गुण हा रागात्मक (वासनायुक्त) असून तो तृष्णा आणि आसक्तीतून उत्पन्न होतो, असे तू जाण. तो या देहधारी आत्म्याला कर्माच्या आसक्तीने बांधून ठेवतो.

Know Rajas to be of the nature of passion, the source of thirst and attachment; it binds fast, O son of Kunti, the dweller in the body, by attachment to action.

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि
मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभि-
स्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥

हे भारता, 'तम' गुण हा अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला असून तो सर्व देहधारी जीवांना मोहित करणारा आहे. तो आत्म्याला प्रमाद (भूल), आळस आणि निद्रेद्वारे बांधतो.

But know Tamas to be born of ignorance, deluding all embodied beings; it binds fast, O Bharata, by heedlessness, indolence, and sleep.

सत्त्वं सुखे सञ्जयति
रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः
प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ९ ॥

हे अर्जुना, सत्त्व गुण सुखात लावितो, रज गुण कर्मामध्ये प्रवृत्त करतो; परंतु तम गुण ज्ञानाला झाकून टाकतो आणि माणसाला प्रमादामध्ये (चुकीच्या कामात) गुंतवतो.

Sattva attaches one to happiness, Rajas to action, O Bharata, while Tamas, verily, veiling knowledge, attaches one to heedlessness.

रजस्तमसचाभिभूय
सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव
तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १० ॥

हे भारता, कधी रज आणि तम गुणांना दाबून सत्त्व गुण वाढतो, कधी सत्त्व आणि तमाला दाबून रज गुण वाढतो, तर कधी सत्त्व आणि रजाला दाबून तम गुण प्रबळ होतो.

Sattva arises, O Bharata, by dominating Rajas and Tamas; Rajas arises by dominating Sattva and Tamas; and Tamas arises by dominating Sattva and Rajas.

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्‌
प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्‌
विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥

जेव्हा या शरीरातील सर्व इंद्रिये आणि अंतःकरणात ज्ञानाचा प्रकाश पसरतो, तेव्हा 'सत्त्व' गुण वाढला आहे असे समजावे.

When the light of knowledge shines through all the gates of this body, then it should be known that Sattva is predominant.

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः
कर्मणामशमः स्पृहा ।
विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२ ॥

रजस्येतानि जायन्ते

हे भरतश्रेष्ठा (अर्जुन), जेव्हा 'रज' गुण वाढतो, तेव्हा लोभ, प्रवृत्ती (अतिचंचलता), कर्मांचा आरंभ, अशांती आणि विषयभोगांची लालसा उत्पन्न होते.

Greed, activity, the undertaking of actions, restlessness, and longing arise, O best of the Bharatas, when Rajas is predominant.

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च
प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते
विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १३ ॥

हे कुरुनंदना, जेव्हा 'तम' गुण वाढतो, तेव्हा अज्ञान (अप्रकाश), निष्क्रियता, प्रमाद (भूल) आणि मोह (भ्रम) ही लक्षणे उत्पन्न होतात.

Darkness, inactivity, heedlessness, and delusion arise, O descendant of Kuru, when Tamas is predominant.

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु
प्रलयं याति देहभृत्‌ ।
तदोत्तमविदां लोकान्‌
अमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥

जेव्हा एखादा देहधारी मनुष्य सत्त्व गुण वाढलेला असताना मृत्यू पावतो, तेव्हा तो उत्तम ज्ञानवंतांच्या निर्मळ आणि उच्च लोकाप्रत प्राप्त होतो.

If the embodied one meets with death when Sattva is predominant, then he attains the stainless worlds of the knowers of the Highest.

रजसि प्रलयं गत्वा
कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि
मूढयोनिषु जायते ॥ १५ ॥

रज गुण प्रबळ असताना मृत्यू आल्यास मनुष्य कर्माची आसक्ती असणाऱ्यांमध्ये (मानवांमध्ये) जन्म घेतो. तसेच, तम गुण प्रबळ असताना मृत्यू झाल्यास तो मूढ (पशु-पक्षी इत्यादी) योनींमध्ये जन्माला येतो.

Meeting with death in Rajas, he is born among those attached to action; and dying in Tamas, he is born in the wombs of the senseless.

कर्मणः सुकृतस्याहुः
सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःख-
मज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥

पुण्य कर्माचे फळ सात्त्विक आणि निर्मळ असते असे म्हटले जाते. रजोगुणी कर्माचे फळ दुःख असते आणि तमोगुणी कर्माचे फळ केवळ अज्ञान असते.

The fruit of good action is said to be Sattvic and pure; but the fruit of Rajas is pain, and the fruit of Tamas is ignorance.

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं
रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो
भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥

सत्त्वगुणापासून ज्ञान उत्पन्न होते, रजोगुणापासून लोभ उत्पन्न होतो आणि तमोगुणापासून प्रमाद (चूक), मोह आणि अज्ञान उत्पन्न होते.

From Sattva arises knowledge; from Rajas, greed; and from Tamas arise heedlessness, delusion, and ignorance.

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था
मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था
अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥

सत्त्वगुणात स्थित असलेले लोक उच्च लोकात जातात, रजोगुणी लोक मध्यलोकात (मृत्युलोकात) राहतात आणि कनिष्ठ अशा तमोगुणात राहणारे लोक अधोगतीला (नीच योनींना) प्राप्त होतात.

Those who are established in Sattva go upwards; the Rajasic dwell in the middle; and the Tamasic, abiding in the lowest quality, go downwards.

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं
यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति
मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥

जेव्हा द्रष्टा (साधक) या गुणांव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही कर्ता नाही असे पाहतो आणि जो या गुणांच्या पलीकडे असलेल्या परमात्म्याला जाणतो, तो माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होतो.

When the seer beholds no other agent than the qualities, and knows That which is higher than the qualities, he attains My being.

गुणानेतानतीत्य त्रीन्
देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखै:
विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥

जेव्हा हा देहधारी आत्मा शरीराच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेल्या या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जातो, तेव्हा तो जन्म, मृत्यू, वृद्धत्व आणि दुःखांपासून मुक्त होऊन परमानंदाचा (अमृताचा) अनुभव घेतो.

The embodied one, having crossed over these three qualities from which the body is produced, is freed from birth, death, decay, and pain, and attains immortality.

अर्जुन उवाच

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतान-

तीतो भवति प्रभो ।

किमाचारः कथं चैतां-

स्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥

अर्जुन म्हणाला: हे प्रभो, या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे गेलेल्या पुरुषाची लक्षणे कोणती? त्याचे आचरण कसे असते? आणि तो या तिन्ही गुणांना कशा प्रकारे ओलांडतो?

Arjuna said: By what marks, O Lord, is he known who has gone beyond these three qualities? What is his conduct, and how does he pass beyond these three qualities?

श्रीभगवानुवाच--

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च
मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि
न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे पांडवा, जो पुरुष सत्त्वगुणाचा प्रकाश, रजोगुणाची प्रवृत्ती आणि तमोगुणाचा मोह प्राप्त झाला असता त्यांचा द्वेष करत नाही आणि ते निवृत्त झाल्यावर त्यांची इच्छा करत नाही.

The Blessed Lord said: He, O Pandava, who hates not light, activity, and delusion when they are present, nor longs for them when they are absent.

उदासीनवदासीन:
गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव
योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥

जो साक्ष्याप्रमाणे (उदासीन) राहतो आणि गुणांच्या प्रभावाने विचलित होत नाही; 'गुणच गुणांमध्ये वावरत आहेत' असे जाणून जो स्थिर राहतो आणि डळमळत नाही.

He who, sitting like one unconcerned, is not moved by the qualities, and who, knowing that the qualities alone act, is self-centered and wavers not.

समदुःखसुखः स्वस्थः
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीर-
स्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥

जो सुख-दुःखात समान राहतो, जो आपल्या स्वरूपात स्थित असतो, ज्याला मातीचा गोळा, दगड आणि सोने सारखेच वाटते, ज्याला प्रिय आणि अप्रिय गोष्टी समान वाटतात, जो धीर आहे आणि ज्याला निंदा व स्तुती समान वाटते.

He who is the same in pleasure and pain, who dwells in his own self, to whom a clod of earth, a stone, and gold are alike, who is the same to the dear and the undear, and who is firm and the same in censure and praise.

मानापमानयोस्तुल्य:
तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी
गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥

ज्याला मान आणि अपमान समान वाटतो, ज्याची वागणूक मित्र आणि शत्रू दोघांशीही सारखीच असते आणि ज्याने सर्व कर्मांच्या फळाचा (अहंकाराचा) त्याग केला आहे, त्याला 'गुणातीत' म्हटले जाते.

He who is the same in honor and dishonor, the same to friend and foe, and who has abandoned all undertakings—he is said to have gone beyond the qualities.

मां च योऽव्यभिचारेण
भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्‌
ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥

आणि जो पुरुष अनन्य (अव्यभिचारी) भक्तीने माझी निरंतर सेवा करतो, तो या तिन्ही गुणांना सहजपणे ओलांडून 'ब्रह्म' स्वरूपाला प्राप्त होण्यास पात्र ठरतो.

And he who serves Me with unswerving devotion, he, crossing over these qualities, is fit for becoming Brahman (attaining the Divine).

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्
अमृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य
सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥

कारण, त्या अविनाशी ब्रह्माचा, अमृत्वाचा, शाश्वत धर्माचा आणि अत्यंतिक (अखंड) सुखाचा आधार 'मीच' (परमात्मा) आहे.

For I am the abode of Brahman, the immortal and the immutable, of everlasting Dharma and of absolute bliss.

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥

अशा प्रकारे श्रीमद्भगवद्गीतेतील 'गुणत्रयविभागयोग' नावाचा हा चौदावा अध्याय येथे पूर्ण झाला.

Thus ends the fourteenth chapter titled 'Gunatraya-Vibhaga-Yoga' in the Upanishad of the Shrimad Bhagavad Gita, the science of Brahman, the scripture of Yoga, in the dialogue between Shri Krishna and Arjuna.

हे पान शेअर करा