॥ श्लोकशिक्षणम् ॥: षोडशोऽध्याय:-- दैवासुरसम्पद्विभागयोग: ।

॥ श्लोकशिक्षणम् ॥

।। षोडशोऽध्याय:-- दैवासुरसम्पद्विभागयोग: ।।

अध्याय ऐका

॥ अथ षोडशोऽध्याय:॥

श्रीभगवानुवाच---

अभयं सत्त्वसंशुद्धि:
ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च
स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: पूर्णपणे निर्भय असणे, अंतःकरणाची शुद्धी, तत्त्वज्ञानासाठी ध्यानयोगात दृढ राहणे, सात्त्विक दान, इंद्रियांचे दमन, यज्ञ, वेदांचे अध्ययन, तप आणि स्वभावाची सरळता (ही दैवी लक्षणे आहेत).

The Blessed Lord said: Fearlessness, purity of mind, steadfastness in the yoga of knowledge, charity, control of the senses, sacrifice, study of the scriptures, austerity, and straightforwardness (are divine qualities).

अहिंसा सत्यमक्रोध-
स्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं
मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ २ ॥

अहिंसा, सत्य बोलणे, रागाचा अभाव, कर्माच्या फळाचा त्याग, मनाची शांती, कोणाचीही चहाडी न करणे, प्राणिमात्रांवर दया, विषयांबद्दल लोभ नसणे, कोमलता, लज्जा आणि चंचलतेचा अभाव (ही लक्षणे आहेत).

Non-violence, truthfulness, freedom from anger, renunciation, tranquility, aversion to fault-finding, compassion to all beings, freedom from greed, gentleness, modesty, and absence of fickleness.

तेजः क्षमा धृतिः शौच-
मद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवी-
मभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥

हे भारता (अर्जुन), तेज, क्षमा, धैर्य, बाह्य शुद्धी, कोणाबद्दलही शत्रूभाव नसणे आणि स्वतःचा अतिसन्मान न इच्छिणे; ही सर्व लक्षणे दैवी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या पुरुषाची असतात.

Vigor, forgiveness, fortitude, purity, freedom from malice, and absence of excessive pride—these, O descendant of Bharata, belong to one born with divine qualities.

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च
क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य
पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥

हे पार्था, ढोंगीपणा, गर्व, अहंकार, क्रोध, कठोरपणा आणि अज्ञान; ही सर्व लक्षणे आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या माणसाची असतात.

Hypocrisy, arrogance, self-conceit, anger, harshness, and ignorance—these, O Partha, belong to one born with demoniac qualities.

दैवी सम्पद्विमोक्षाय
निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवी-
मभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥

दैवी संपत्ती मोक्षासाठी मानली जाते आणि आसुरी संपत्ती बंधनासाठी मानली जाते. पण हे पांडवा (अर्जुन), तू शोक करू नकोस, कारण तू दैवी संपत्ती घेऊनच जन्मला आहेस.

The divine qualities lead to liberation, while the demoniac qualities lead to bondage. Do not grieve, O son of Pandu, for you are born with divine qualities.

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्‌
दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त
आसुरं पार्थ मे श्रृणु ॥ ६ ॥

या जगात प्राण्यांचे दोनच प्रकार आहेत—एक दैवी प्रवृत्तीचे आणि दुसरे आसुरी प्रवृत्तीचे. दैवी प्रवृत्तीबद्दल मी तुला विस्ताराने सांगितले आहे, आता आसुरी प्रवृत्तीबद्दल माझ्याकडून ऐक.

There are two types of beings in this world—the divine and the demoniac. I have described the divine at length; now hear from Me, O Partha, about the demoniac.

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च
जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो
न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

आसुरी प्रवृत्तीच्या माणसांना कोणते कर्म करावे (प्रवृत्ती) आणि कोणते करू नये (निवृत्ती) हे समजत नाही. त्यांच्यामध्ये शुद्धता, सदाचार आणि सत्य नसते.

Demoniac persons do not know what to do and what to refrain from doing. Neither purity, nor right conduct, nor truthfulness is found in them.

असत्यमप्रतिष्ठं ते
जगदाहुरनीश्वरम्‌ ।
अपरस्परसम्भूतं
किमन्यत्कामहैतुकम्‌ ॥ ८ ॥

असे लोक म्हणतात की हे जग असत्य, आधारहीन आणि ईश्वरविरहित आहे. हे जग केवळ स्त्री-पुरुषाच्या संयोगातून निर्माण झाले असून, कामवासनेशिवाय दुसरे कोणतेही कारण यामागे नाही.

They say that the world is without truth, without a moral basis, and without a God. They claim it is born only of union and has lust as its only cause.

एतां दृष्टिमवष्टभ्य
नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः
क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥

अशा चुकीच्या दृष्टीचा आश्रय घेऊन, ज्यांची बुद्धी मंद आहे आणि ज्यांचा आत्मा नष्ट झाला आहे, असे क्रूर लोक जगाचा नाश करण्यासाठी शत्रू बनून जन्म घेतात.

Holding such views, these lost souls with little intellect and fierce deeds come forth as enemies for the destruction of the world.

काममाश्रित्य दुष्पूरं
दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्‌गृहीत्वासद्ग्राहान्‌
प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १० ॥

कधीही तृप्त न होणाऱ्या कामवासनांचा आश्रय घेऊन, ढोंगीपणा, गर्व आणि मदाने युक्त असलेले हे लोक, मोहामुळे चुकीची तत्त्वे स्वीकारतात आणि अपवित्र कर्मांमध्ये मग्न राहतात.

Giving themselves up to insatiable lust, full of hypocrisy, pride, and arrogance, they hold wrong views through delusion and act with impure resolves.

चिन्तामपरिमेयां च
प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा
एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥

मृत्यूपर्यंत कधीही न संपणाऱ्या असंख्य चिंतांचा आश्रय घेऊन, विषयभोगांनाच परम पुरुषार्थ मानणारे हे लोक, 'एवढेच जीवन आहे' असा निश्चय करून जगतात.

Giving themselves up to countless anxieties that end only with death, regarding the enjoyment of lust as the highest aim, and feeling sure that this is all.

आशापाशशतैर्बद्धाः
कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थ-
मन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥

शेकडो आशांच्या पाशांनी बांधलेले, काम आणि क्रोधाच्या आहारी गेलेले हे लोक, आपल्या विषयभोगांच्या तृप्तीसाठी अन्यायाने धन साठवण्याचा प्रयत्न करतात.

Bound by hundreds of ties of hope, given over to lust and anger, they strive to amass hoards of wealth by unjust means for the gratification of their desires.

इदमद्य मया लब्ध-
मिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे
भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥

'आज मी हे मिळवले, आता माझी ही इच्छा पूर्ण होईल; हे धन माझे आहे आणि भविष्यातही हे आणखी वाढेल' (असा विचार आसुरी प्रवृत्तीचे लोक करतात).

"This has been gained by me today; this desire I shall obtain; this wealth is mine, and this also shall be mine in the future."

असौ मया हतः शत्रुर्-
हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी
सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥

'मी या शत्रूला मारले आहे आणि दुसऱ्यांनाही मी मारून टाकीन; मीच ईश्वर आहे, मीच भोक्ता आहे, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे' (असे ते मानतात).

"That enemy has been slain by me, and others also I shall slay. I am the lord, I am the enjoyer, I am successful, powerful, and happy."

आढ्योऽभिजनवानस्मि
कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य
इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥

'मी श्रीमंत आहे, मोठ्या कुळातील आहे, माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन आणि मजा करीन'—अशा प्रकारे अज्ञानाने ते मोहित झालेले असतात.

"I am rich and well-born. Who else is equal to me? I will sacrifice, I will give, I will rejoice." Thus are they deluded by ignorance.

अनेकचित्तविभ्रान्ता
मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु
पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥

अनेक प्रकारच्या विचारांनी भ्रमिष्ट झालेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले आणि विषयभोगांमध्ये पूर्णपणे मग्न झालेले हे लोक, शेवटी अपवित्र अशा नरकात पडतात.

Bewildered by many thoughts, entangled in the net of delusion, and addicted to the gratification of lust, they fall into a foul hell.

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा
धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते
दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

स्वतःलाच श्रेष्ठ मानणारे, उद्धट, धन आणि मानाच्या गर्वाने उन्मत्त झालेले हे लोक, केवळ नावासाठी आणि ढोंगीपणाने, शास्त्राविधी सोडून यज्ञ करतात.

Self-conceited, obstinate, full of the pride and intoxication of wealth, they perform sacrifices which are so only in name, with hypocrisy and without following the scriptures.

अहङ्कारं बलं दर्पं
कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु
प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥

अहंकार, बळ, गर्व, काम आणि क्रोधाचा आश्रय घेऊन, हे निंदक लोक स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीरात राहणाऱ्या माझा (परमात्म्याचा) द्वेष करतात.

Possessed of egoism, power, insolence, lust, and anger, these malicious people hate Me (the Supreme Self) dwelling in their own bodies and those of others.

तानहं द्विषतः क्रूरान्‌
संसारेषु नराधमान्‌ ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभान्
आसुरीष्वेव योनिषु ॥ १९ ॥

अशा द्वेष करणाऱ्या, क्रूर आणि जगातील अधम (नीच) लोकांना, मी वारंवार असुर योनींमध्येच (असुरांच्या कुळात) फेकत असतो.

Those cruel haters, the worst among men in the world, these evil-doers I continually hurl into only demoniac wombs.

आसुरीं योनिमापन्ना:
मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय
ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० ॥

हे कौंतेया (अर्जुन), प्रत्येक जन्मात आसुरी योनी प्राप्त झाल्यामुळे ते मूर्ख लोक मला प्राप्त न होता, त्यापेक्षाही अधिक खालच्या (अधम) गतीला प्राप्त होतात.

Entering into demoniac wombs, deluded birth after birth, they never attain Me, O son of Kunti, but sink into a still lower state.

त्रिविधं नरकस्येदं
द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभ-
स्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २१ ॥

काम (वासना), क्रोध (राग) आणि लोभ (हाव) ही नरकाची तीन द्वारे आहेत, जी आत्म्याचा नाश करणारी आहेत. म्हणून या तिघांचा त्याग केला पाहिजे.

Lust, anger, and greed are the three gateways to hell, leading to the ruin of the soul. Therefore, one must renounce these three.

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय
तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेय-
स्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥

हे कौंतेया (अर्जुन), या तीन नरक-द्वारांपासून मुक्त झालेला माणूस आपल्या कल्याणासाठी प्रयत्न करतो आणि त्यानंतर तो परम गतीला प्राप्त होतो.

The man who is liberated from these three gates of darkness, O son of Kunti, acts for his own welfare and thereby attains the supreme goal.

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य
वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति
न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥

जो माणूस शास्त्राचा विधी सोडून आपल्या इच्छेनुसार (स्वैर) वागतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख मिळते आणि ना परम गती प्राप्त होते.

He who, casting aside the ordinances of the scriptures, acts under the impulse of desire, attains neither perfection, nor happiness, nor the supreme goal.

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते
कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं
कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥

म्हणून काय करावे आणि काय करू नये हे ठरवण्यासाठी शास्त्र हेच तुझे प्रमाण आहे. शास्त्रातील विधी जाणून घेऊनच तू या जगात कर्म करणे योग्य आहे.

Therefore, let the scripture be your authority in determining what ought to be done and what ought not to be done. Knowing the scriptural rules, you should perform your actions here.

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभायोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥

अशा प्रकारे श्रीमद्भगवद्गीतेतील 'दैवासुरसम्पद्विभायोग' नावाचा हा सोळावा अध्याय येथे पूर्ण झाला.

Thus ends the sixteenth chapter titled 'Daivasura-Sampad-Vibhaga-Yoga' in the Upanishad of the Shrimad Bhagavad Gita, the science of Brahman, the scripture of Yoga, in the dialogue between Shri Krishna and Arjuna.

हे पान शेअर करा