|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
अर्जुन उवाच---
पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं
तन्मे ब्रूही सुनिश्चितम् ॥ १ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, तू एकदा कर्मांच्या संन्यासाची (त्यागाची) आणि पुन्हा कर्मयोगाची प्रशंसा करतोस. तर या दोन्हीपैकी जे माझ्यासाठी निश्चितपणे श्रेयस्कर (हितकारक) आहे, ते मला सांग.
Arjuna said: O Krishna, You praise the renunciation of actions and also Yoga (the performance of actions). Tell me for certain which of these two is better.
श्रीभगवानुवाच---
निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासा-
त्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्हीही परम कल्याणाप्रत नेणारे आहेत. परंतु या दोघांमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) श्रेष्ठ आहे.
The Blessed Lord said: Both renunciation and the Yoga of action lead to the highest bliss; but of the two, the Yoga of action is superior to the renunciation of action.
यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो
सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
हे महाबाहो (अर्जुन), जो कोणाचा द्वेष करत नाही आणि कशाची इच्छाही करत नाही, त्याला 'नित्य संन्यासी' समजावे. कारण सुख-दुःखादी द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला मनुष्य संसारबंधनातून सहज मुक्त होतो.
He should be known as a perpetual Sannyasi who neither hates nor desires; for, free from the pairs of opposites, O mighty-armed, he is easily set free from bondage.
प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमध्येकस्थितः सम्य-
गुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
सांख्य (ज्ञानयोग) आणि कर्मयोग हे वेगवेगळे आहेत असे मूर्ख लोक म्हणतात, पंडित (ज्ञानी) नव्हे. कारण यांपैकी एका मार्गावर जरी नीटपणे चालले, तरी दोन्हीचे सारखेच फळ (मोक्ष) प्राप्त होते.
Children, not the wise, speak of Sankhya and Yoga as distinct; he who is truly established in even one, obtains the fruit of both.
तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च
यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
सांख्ययोगींना जे स्थान प्राप्त होते, तेच स्थान कर्मयोग्यांनाही प्राप्त होते. म्हणून जो सांख्य आणि कर्मयोग या दोघांना (फळाच्या दृष्टीने) एकच पाहतो, तोच खरे पाहणारा (ज्ञानी) होय.
That state which is reached by the Sankhyas is also reached by the Yogis. He who sees Sankhya and Yoga as one, truly sees.
दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म
नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥
हे महाबाहो (अर्जुन), कर्मयोगाशिवाय संन्यास (कर्मांचा त्याग) प्राप्त करणे अत्यंत कठीण आणि दुःखदायक आहे. परंतु, निष्काम कर्मयोगाने युक्त असलेला मुनी लवकरच परब्रह्माला प्राप्त होतो.
Renunciation, O mighty-armed, is hard to attain without Yoga; but the Yoga-yoked sage quickly reaches Brahman.
विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा
कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
ज्याचे अंतःकरण शुद्ध झाले आहे, ज्याने स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे आणि ज्याला सर्व प्राण्यांमध्ये आपलाच आत्मा दिसतो, असा कर्मयोगी कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांत अडकत नाही.
He who is yoked by Yoga, whose mind is pure, who has conquered his self and subdued his senses, and whose self is the Self of all beings—though acting, he is not tainted.
युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्र-
न्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ८ ॥
तत्त्ववेत्ता (ज्ञानी) पुरुष पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, जेवताना, चालताना, झोपताना आणि श्वास घेतानाही 'मी काहीच करत नाही' असे मानतो (कारण तो स्वतःला अकर्ता समजतो).
"I do nothing at all," thinks the knower of Truth, who is yoked to Yoga, while seeing, hearing, touching, smelling, eating, going, sleeping, and breathing.
न्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु
वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
बोलताना, त्याग करताना, ग्रहण करताना, डोळे उघडताना वा मिटताना—केवळ इंद्रियेच आपापल्या विषयांत वावरत आहेत, असे तो (ज्ञानी) निश्चितपणे समजतो.
Speaking, letting go, seizing, opening and closing the eyes—he holds that the senses alone move among the sense-objects.
सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन
पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥
जो मनुष्य सर्व कर्मे ब्रह्माच्या ठिकाणी अर्पण करून आणि फळाची आसक्ती सोडून कर्मे करतो, त्याला पाप स्पर्श करू शकत नाही; ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानाला पाणी शिवत नाही (पाणी पानावर असूनही पान ओले होत नाही).
He who acts, offering all actions to Brahman and abandoning attachment, is not tainted by sin, just as a lotus leaf is not tainted by water.
केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति
सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥
कर्मयोगी फलाची आसक्ती सोडून, केवळ अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी शरीर, मन, बुद्धी आणि केवळ इंद्रियांच्या द्वारे कर्मे करतात.
Yogis, abandoning attachment, perform actions only with the body, mind, intellect, and even with the senses, for the purification of the self.
शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण
फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥
कर्मयोगाने युक्त असलेला (भक्त) कर्मफळाचा त्याग करून शाश्वत शांती प्राप्त करतो. परंतु, जो योगाने युक्त नाही, असा मनुष्य कामनेच्या प्रेरणेने फळामध्ये आसक्त होऊन (संसारबंधनात) बांधला जातो.
The steady-minded one, having abandoned the fruit of action, attains lasting peace; but the unsteady one, impelled by desire and attached to the fruit, is bound.
संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही
नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥
ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, असा देहधारी आत्मा सर्व कर्मांचा मनाने त्याग करून, नऊ द्वारे असलेल्या या शरीरात (नगरात) काहीही न करता आणि करवून न घेता आनंदाने राहतो.
Having mentally renounced all actions, the self-controlled embodied one rests happily in the city of nine gates, neither acting nor causing to act.
लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं
स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
परमात्मा (प्रभू) जगातील लोकांचे कर्तेपण, त्यांची कर्मे किंवा त्यांच्या कर्मफळांचा संयोग निर्माण करत नाही; हे सर्व निसर्गाच्या (स्वभावाच्या) नियमानुसार घडत असते.
The Lord creates neither the agency nor the actions of the world, nor the union with the fruit of action; but nature (one's own स्वभाव) leads to action.
न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं
तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
सर्वव्यापक परमात्मा कोणाचेही पाप किंवा कोणाचेही पुण्य ग्रहण करत नाही. परंतु, अज्ञानाने ज्ञान झाकलेले असल्यामुळे सर्व प्राणी मोहग्रस्त होतात.
The All-pervading One takes note of neither the merit nor the demerit of any. Knowledge is enveloped by ignorance; therefore, beings are deluded.
येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं
प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
परंतु, ज्यांचे ते अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांचे ते ज्ञान सूर्याप्रमाणे त्या परम तत्त्वाला (परमात्म्याला) प्रकाशित करते.
But for those whose ignorance is destroyed by knowledge of the Self, their knowledge, like the sun, reveals the Supreme.
स्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥
ज्यांची बुद्धी आणि मन परमात्म्यात तल्लीन झाले आहे, जे केवळ त्याच तत्त्वात निष्ठा ठेवतात आणि जे त्यालाच आपले परम ध्येय मानतात, असे लोक ज्ञानाने पापमुक्त होऊन 'अपुनरावृत्ती' (मोक्ष) प्राप्त करतात.
Their intellect absorbed in That, their self being That, established in That, with That as their supreme goal, they go whence there is no return, their sins dispelled by knowledge.
ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च
पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥
ज्ञानी पुरुष विद्या आणि विनयाने संपन्न असलेला ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि चांडाळ या सर्वांकडे 'समदृष्टीने' (सर्वांमध्ये एकाच आत्म्याचे दर्शन) पाहतात.
Sages look with an equal eye on a Brahmana endowed with learning and humility, on a cow, on an elephant, and even on a dog and an outcaste.
येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म
तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
ज्यांचे मन समत्वात स्थित झाले आहे, त्यांनी या जिवंतपणीच संपूर्ण संसार जिंकला आहे. कारण ब्रह्म हे निर्दोष आणि सम आहे, म्हणून ते ब्रह्मामध्येच स्थित असतात.
Even here (in this world), birth (the world) is conquered by those whose minds are established in equality. Brahman is indeed flawless and the same in all; therefore they are established in Brahman.
नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो
ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
प्रिय गोष्ट मिळाल्यावर जो हुरळून जात नाही आणि अप्रिय घडल्यावर जो उद्विग्न होत नाही, असा स्थिर बुद्धीचा आणि मोहमुक्त असलेला ब्रह्मवेत्ता पुरुष ब्रह्मामध्येच स्थित असतो.
He who neither rejoices on obtaining what is pleasant, nor grieves on obtaining what is unpleasant, who is firm in intellect and undeluded—such a knower of Brahman is established in Brahman.
विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा
सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
ज्याचे चित्त बाह्य विषयांच्या भोगांत आसक्त नाही, त्याला आपल्या अंतरात्म्यात जे सुख मिळते, तो ब्रह्मस्वरूपी योगाशी एकरूप झालेला पुरुष अक्षय (कधीही न संपणारे) सुख अनुभवतो.
With the self unattached to external contacts, he finds happiness in the Self; with the self yoked in the Yoga of Brahman, he attains imperishable happiness.
दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय
न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
हे कौन्तेया, इंद्रिये आणि विषयांच्या संयोगातून निर्माण होणारे जे भोग आहेत, ते केवळ दुःखालाच जन्म देणारे आहेत. ते उत्पन्न होणारे आणि नष्ट होणारे (क्षणभंगुर) आहेत, म्हणून ज्ञानी पुरुष त्यांच्यामध्ये रमत नाही.
The enjoyments that are born of contacts are only generators of pain, for they have a beginning and an end, O son of Kunti; the wise man does not rejoice in them.
प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं
स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥
जो मनुष्य या शरीराचा त्याग करण्यापूर्वीच (जिवंतपणीच) काम आणि क्रोधापासून उत्पन्न होणाऱ्या वेगावर नियंत्रण मिळवतो, तोच खरा योगी आणि तोच खरा सुखी मनुष्य होय.
He who is able to resist the impulse of desire and anger here (in this world), before he is liberated from the body—he is a Yogi and he is a happy man.
स्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं
ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
ज्याला आपल्या अंतरात्म्यातच सुख मिळते, जो आत्म्यातच रममाण होतो आणि ज्याला अंतरीच्या ज्ञानाचा प्रकाश मिळाला आहे, असा तो योगी ब्रह्मरूप होऊन शांत अशा 'ब्रह्मनिर्वाणा'ला प्राप्त होतो.
He who finds his happiness within, his delight within, and his light within—that Yogi, becoming Brahman, attains the beatitude of Brahman (Brahma-nirvana).
मृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः
सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
ज्यांचे सर्व दोष (पापे) नष्ट झाले आहेत, ज्यांच्या सर्व शंका दूर झाल्या आहेत, ज्यांनी मनावर ताबा मिळवला आहे आणि जे सर्व प्राण्यांच्या कल्याणामध्ये मग्न आहेत, असे ऋषी 'ब्रह्मनिर्वाण' प्राप्त करतात.
The Sages, whose sins are destroyed, whose doubts are dispelled, who are self-controlled and devoted to the welfare of all beings, obtain the beatitude of Brahman.
यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं
वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
काम आणि क्रोधापासून मुक्त असलेल्या, मनावर ताबा मिळवलेल्या आणि आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झालेल्या महापुरुषांसाठी सर्व बाजूंनी शांत असे 'ब्रह्मनिर्वाण' (परमानंद) सतत विद्यमान असते.
For those seekers who are free from desire and anger, who have controlled their minds and realized the Self, the beatitude of Brahman exists everywhere.
श्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा
नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
बाह्य विषयांच्या विचारांना बाहेरच सोडून, दृष्टी दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी स्थिर करून आणि नासिकांमधून वाहणाऱ्या प्राण व अपान वायूंची गती समान (संतुलित) करून.
Excluding all external objects, fixing the gaze between the eyebrows, and making equal the inward and outward breaths moving within the nostrils.
र्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो
यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
ज्याने आपली इंद्रिये, मन आणि बुद्धी जिंकली आहे, ज्याचे अंतिम ध्येय केवळ मोक्ष आहे आणि ज्याची इच्छा, भय व क्रोध नष्ट झाले आहेत, असा मुनी (साधक) सदैव मुक्तच आहे.
With the senses, mind, and intellect controlled, the sage, intent on liberation, free from desire, fear, and anger—is indeed forever liberated.
सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां
ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥
जो मला सर्व यज्ञ आणि तपांचा भोक्ता (उपभोग घेणारा), सर्व लोकांचा महान ईश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा नि:स्वार्थ मित्र (सुहृद) असे जाणतो, तोच परम शांतीला प्राप्त होतो.
Having known Me as the Enjoyer of sacrifices and austerities, the Great Lord of all worlds, and the Friend of all beings, he attains Peace.
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
अशा प्रकारे श्रीमद्भगवद्गीतेतील 'कर्मसंन्यासयोग' नावाचा हा पाचवा अध्याय येथे पूर्ण झाला.
Thus ends the fifth chapter titled 'Karma-Sannyasa-Yoga' in the Upanishad of the Shrimad Bhagavad Gita, the science of Brahman, the scripture of Yoga, in the dialogue between Shri Krishna and Arjuna.