|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
श्रीभगवानुवाच---
क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः
क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १ ॥
हे कौन्तेया, हे शरीर 'क्षेत्र' (शेत) या नावाने ओळखले जाते आणि जो या शरीराला जाणतो, त्याला त्याचे तत्त्व जाणणारे लोक 'क्षेत्रज्ञ' (क्षेत्राला जाणणारा) असे म्हणतात.
This body, O son of Kunti, is called the Field (Kshetra), and he who knows it is called the Knower of the Field (Kshetrajna) by the sages.
सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं
यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥
हे भारता, सर्व क्षेत्रांमधील (शरीरांमधील) क्षेत्रज्ञ देखील मीच आहे असे तू जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, त्यालाच मी खरे 'ज्ञान' मानतो.
And know Me as the Knower of the Field in all Fields, O Bharata. Knowledge of the Field and of the Knower of the Field is what I consider to be true Knowledge.
यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च
तत्समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥
ते क्षेत्र काय आहे, त्याचे स्वरूप काय आहे, त्यामध्ये कोणते विकार होतात, ते कोणापासून निर्माण झाले आहे आणि तो क्षेत्रज्ञ कोण आहे व त्याचा प्रभाव काय आहे, हे सर्व तू थोडक्यात माझ्याकडून ऐक.
What that Field is, of what nature, what its modifications are, whence it is, and also who He is and what His powers are—hear all that from Me in brief.
छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव
हेतुमद्भिर्विनििश्चितैः ॥ ४ ॥
हे तत्त्व ऋषींनी अनेक प्रकारे गायिले आहे, विविध वेदांच्या मंत्रांनी विभागून सांगितले आहे आणि अत्यंत खात्रीशीर व अर्थपूर्ण अशा ब्रह्मसूत्राच्या पदांनीही स्पष्ट केले आहे.
This has been sung by sages in many ways, in various distinctive hymns, and also in the suggestive and conclusive words of the Brahma-Sutras.
बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च
पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५ ॥
पाच महाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश), अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त (मूळ प्रकृती), दहा इंद्रिये, एक मन आणि पाच इंद्रियांचे विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) - हे सर्व क्षेत्राचे घटक आहेत.
The great elements, egoism, intellect, as also the unmanifested, the ten senses and the one (mind), and the five objects of the senses.
संघातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन
सविकारमुदाहृतम् ॥ ६ ॥
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, स्थूल देहाचा पिंड (संघात), चेतना आणि धैर्य; अशा प्रकारे हे क्षेत्र त्याच्या विकारांसह थोडक्यात सांगितले आहे.
Desire, hatred, pleasure, pain, the aggregate (body), intelligence, and fortitude—this, in brief, is the Field with its modifications.
महिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं
स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥
गर्वाचा अभाव, ढोंगीपणाचा अभाव, अहिंसा, क्षमाशीलता, मनाची व शरीराची सरळता, गुरूंची सेवा, अंतर्बाह्य शुद्धी, अंतःकरणाची स्थिरता आणि मनावर ताबा.
Humility, unpretentiousness, non-injury, forgiveness, uprightness, service of the teacher, purity, steadfastness, and self-control.
मनहंकार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधि-
दुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८ ॥
इंद्रियांच्या विषयांमध्ये वैराग्य, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण व रोग यांमधील दुःख आणि दोष वारंवार पाहणे (भान ठेवणे).
Dispassion towards the objects of the senses, absence of egoism, and reflection on the evils of birth, death, old age, and sickness.
पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्व-
मिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९ ॥
पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींमध्ये आसक्ती आणि ममत्वाचा अभाव आणि इष्ट किंवा अनिष्ट गोष्टी घडल्या तरी नेहमी चित्ताचे समतोलपण राखणे.
Non-attachment, absence of self-identification with son, wife, home, and the rest, and constant even-mindedness on the attainment of the desirable and the undesirable.
भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्व-
मरतिर्जनसंसदि ॥ १० ॥
माझ्यावर अनन्य योगाने केलेली अविचल भक्ती, एकांत आणि शुद्ध ठिकाणी राहण्याची ओढ आणि जनसमुदायामध्ये न रमणे.
Unswerving devotion unto Me by the Yoga of non-separation, resort to secluded places, and distaste for the society of men.
तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्त-
मज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥
अध्यात्मज्ञानामध्ये नित्य स्थिती आणि तत्त्वज्ञानाच्या अर्थाचा (परमात्म्याचा) साक्षात्कार; या सर्वांना 'ज्ञान' असे म्हटले आहे आणि यापेक्षा जे वेगळे आहे ते सर्व 'अज्ञान' आहे.
Constancy in self-knowledge, perception of the end of true knowledge; all this is declared to be Knowledge, and what is opposed to it is ignorance.
यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म
न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२ ॥
आता जे जाणण्यायोग्य आहे ते मी तुला सांगतो, जे जाणल्याने मनुष्याला अमृताचा (मोक्षाचा) अनुभव येतो. ते अनादी आणि परम ब्रह्म आहे, ज्याला सत् (अस्तित्व) किंवा असत् (अनस्तित्व) असे म्हणता येत नाही.
I will declare that which has to be known, knowing which one attains to immortality; it is the beginningless Supreme Brahman, called neither being nor non-being.
सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके
सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥
त्या परमात्म्याला सर्व बाजूंनी हात आणि पाय आहेत; सर्व बाजूंनी डोळे, डोकी आणि मुखे आहेत; त्याला सर्वत्र कान आहेत, कारण तो या जगात सर्वांना व्यापून स्थित आहे.
With hands and feet everywhere, with eyes, heads and mouths everywhere, with ears everywhere, He exists in the world, enveloping all.
सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव
निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४ ॥
तो सर्व इंद्रियांच्या विषयांना जाणणारा आहे, तरीही तो स्वतः इंद्रियरहित आहे. तो कोठल्याही गोष्टीत आसक्त नाही, तरीही सर्वांचे धारण-पोषण करतो. तो निर्गुण आहे, तरीही गुणांचा भोक्ता आहे.
Shining by the functions of all the senses, yet without the senses; unattached, yet supporting all; devoid of qualities, yet their enjoyer.
मचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं
दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥
तो सर्व प्राण्यांच्या बाहेर आणि आतही आहे, तो अचर आणि चर (सजीव-निर्जीव) देखील आहे. अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे तो इंद्रियांना जाणता येत नाही; तो अतिशय दूर आहे आणि अगदी जवळही आहे.
Without and within all beings, the unmoving and also the moving; because of its subtlety unknowable; and near and far away is That.
विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं
ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥
तो परमात्मा सर्व प्राणिमात्रांमध्ये अविभक्त (एकच) असूनही विभागल्यासारखा वाटतो. तोच सर्व भूतांचे पोषण करणारा, संहार करणारा आणि त्यांना उत्पन्न करणारा आहे असे जाणावे.
Undivided, yet staying as if divided in all beings; that which is to be known as the supporter of beings, devouring as well as generating.
स्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं
हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७ ॥
तो प्रकाशाचाही प्रकाश आहे आणि अंधाराच्या पलीकडचा मानला जातो. तोच ज्ञान आहे, तोच जाणण्यायोग्य आहे आणि ज्ञानानेच प्राप्त होणारा असून सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे.
That, the Light of all lights, is said to be beyond darkness; Knowledge, the object of Knowledge, and the goal of Knowledge, seated in the hearts of all.
ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय
मद्भावायोपपद्यते ॥ १८ ॥
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय या गोष्टी थोडक्यात सांगितल्या आहेत. माझा भक्त हे सर्व जाणून माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होतो.
Thus the Field, as well as Knowledge and the object of Knowledge, have been briefly stated. My devotee, knowing this, enters into My Being.
विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव
विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९ ॥
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्हीही अनादी आहेत असे तू जाण; आणि सर्व विकार (राग-द्वेष इ.) व गुण (सत्त्व-रज-तम) हे प्रकृतीपासूनच निर्माण झाले आहेत असे समज.
Know thou that Nature (Prakriti) and Spirit (Purusha) are both beginningless; and know thou also that all modifications and qualities are born of Nature.
हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां
भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २० ॥
कार्य (शरीर) आणि कारण (इंद्रिये) यांच्या कर्तृत्वाला प्रकृती कारणीभूत आहे असे म्हटले जाते; तर सुख-दुःखाच्या भोगण्याला पुरुष (जीवात्मा) कारणीभूत मानला जातो.
Nature is said to be the cause in the generation of effects and instruments; the Spirit is said to be the cause in the experience of pleasure and pain.
भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य
सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१ ॥
प्रकृतीमध्ये स्थित असलेला पुरुष (जीवात्मा) प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा उपभोग घेतो. या गुणांशी असलेली त्याची आसक्तीच त्याला चांगल्या आणि वाईट योनींमध्ये जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरते.
The Spirit seated in Nature experiences the qualities born of Nature; attachment to the qualities is the cause of its birth in good and evil wombs.
भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो
देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥
या देहात राहणारा हा श्रेष्ठ पुरुष (परमात्मा) द्रष्टा, संमती देणारा, पोषण करणारा, भोक्ता, महेश्वर आणि परमात्मा असाही म्हटला जातो.
The Supreme Spirit in the body is also called the Looker-on, the Permitter, the Supporter, the Enjoyer, the Great Lord, and the Supreme Self.
प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि
न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥
जो मनुष्य पुरुष (परमात्मा) आणि गुणांसह प्रकृतीला अशा प्रकारे तत्त्वतः जाणतो, तो वर्तमानकाळात कोणत्याही प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्माला येत नाही.
He who thus knows the Spirit and Nature together with the qualities, in whatever condition he may be, he is not born again.
केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन
कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥
काही लोक ध्यानाद्वारे आपल्या अंतःकरणात परमात्म्याला पाहतात, तर काही सांख्ययोगाद्वारे आणि इतर काही कर्मयोगाद्वारे पाहतात.
Some by meditation behold the Self in the self by the self, others by the Sankhya-Yoga, and others by the Yoga of Action.
श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव
मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥
परंतु दुसरे काही, जे स्वतः या गोष्टी जाणत नाहीत, ते इतरांकडून (महात्म्यांकडून) ऐकून तशी उपासना करतात. असे केवळ ऐकण्यावर विश्वास ठेवणारे लोक देखील मृत्यूला तरून जातात.
Others also, not knowing this, worship, having heard of it from others; they, too, cross beyond death, regarding what they have heard as the Supreme Refuge.
सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगा-
त्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, जे काही स्थावर (स्थिर) किंवा जंगम (चालणारे-फिरणारे) प्राणी जन्माला येतात, ते सर्व क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातूनच निर्माण होतात असे तू जाण.
Whatever being is born, the unmoving or the moving, know thou, O best of the Bharatas, that it is from the union of the Field and the Knower of the Field.
तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं
यः पश्यति स पश्यति ॥ २७ ॥
जो पुरुष सर्व नाशवंत प्राण्यांमध्ये अविनाशी अशा परमेश्वराला समभावाने स्थित पाहतो, तोच खरे पाहतो (त्यालाच खरे ज्ञान आहे).
He who sees the Supreme Lord dwelling equally in all beings, the Imperishable within the perishing, he sees indeed.
समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं
ततो याति परां गतिम् ॥ २८ ॥
सर्वत्र समभावाने स्थित असलेल्या ईश्वराला पाहणारा मनुष्य स्वतःच्या हातून स्वतःचा घात (अधोगती) करत नाही आणि म्हणूनच तो परम गतीला प्राप्त होतो.
For, seeing the Lord everywhere the same, equally dwelling, he does not destroy the Self by the self; therefore, he goes to the Supreme Goal.
क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मान-
मकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥
सर्व कर्मे सर्वतोपरी प्रकृतीद्वारेच केली जातात आणि आत्मा हा अकर्ता (काहीही न करणारा) आहे, असे जो पाहतो, तोच खरे पाहतो.
He who sees that all actions are performed by Nature alone and that the Self is actionless, he sees indeed.
मेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं
ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३० ॥
ज्यावेळी मनुष्य सर्व प्राण्यांचे वेगवेगळे भाव एकाच परमात्म्यात स्थित आहेत आणि त्यापासूनच त्यांचा विस्तार होतो असे पाहतो, त्यावेळी तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
When he perceives the diversified existence of beings as resting in the One, and their expansion from That alone, then he attains Brahman.
परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय
न करोति न लिप्यते ॥ ३१ ॥
हा अविनाशी परमात्मा अनादी आणि निर्गुण असल्यामुळे, हे कौन्तेया, शरीरात असूनही तो काही करत नाही आणि कर्माने लिप्तही होत नाही.
Being beginningless and without qualities, this Supreme Self, though dwelling in the body, O son of Kunti, neither acts nor is tainted.
दाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे
तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ॥
ज्याप्रमाणे सर्वत्र व्यापलेले आकाश सूक्ष्म असल्यामुळे कशानेही लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे शरीरात सर्वत्र असूनही आत्मा लिप्त होत नाही.
As the all-pervading ether is not tainted because of its subtlety, so the Self, seated everywhere in the body, is not tainted.
कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं
प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥
ज्याप्रमाणे एकटा सूर्य या संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, त्याप्रमाणे हे भारता, क्षेत्री (परमात्मा/आत्मा) या संपूर्ण क्षेत्राला प्रकाशित करतो.
Just as the one sun illumines the whole world, so the Lord of the Field illumines the entire Field, O Bharata.
मन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च
ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥
अशा प्रकारे जे लोक ज्ञानचक्षूंनी क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांमधील भेद आणि प्रकृतीपासून मुक्तीचे तत्त्व जाणतात, ते परम गतीला प्राप्त होतात.
They who by the eye of wisdom perceive the distinction between the Field and the Knower of the Field, and the liberation of beings from Nature, they go to the Supreme.
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
अशा प्रकारे ॐ, तत्, सत् या भगवन्नामांच्या उच्चारासह उपनिषद्रूप ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्र असलेल्या श्रीमद्भगवद्गीतेतील श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादातील 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग' नावाचा हा तेरावा अध्याय पूर्ण झाला.
Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, in the science of the Eternal, in the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the thirteenth chapter entitled "The Yoga of the Distinction between the Field and the Knower of the Field."