|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
श्रीभगवानुवाच---
शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय
वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, पुन्हा एकदा माझे परम वचन ऐक. तू माझा अत्यंत प्रिय भक्त आहेस, म्हणून तुझ्या हितासाठी मी हे ज्ञान तुला सांगत आहे.
The Blessed Lord said: Again, O mighty-armed, listen to My supreme word, which I, wishing your welfare, will declare to you who are beloved to Me.
प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां
महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥
माझा उगम (उत्पत्ती) देवगण किंवा महर्षींनाही माहीत नाही; कारण मी सर्व प्रकारे देवांचा आणि महर्षींचाही उगम (आदिकारण) आहे.
Neither the hosts of gods nor the great Rishis know My origin; for I am the source of all the gods and the great Rishis in every way.
वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु
सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
जो मला जन्मरहित, अनादी आणि सर्व लोकांचा महान ईश्वर म्हणून जाणतो, तोच मनुष्यांमध्ये मोहमुक्त असतो आणि तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
He who knows Me as unborn and beginningless, and as the Great Lord of the worlds—he, among mortals, is undeluded and is liberated from all sins.
क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो
भयं चाभयमेव च ॥ ४ ॥
बुद्धी, ज्ञान, मोहशून्यता, क्षमा, सत्य, इंद्रियनिग्रह, मनोनिग्रह, सुख, दुःख, जन्म, मृत्यू, भय आणि अभय (हे सर्व माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात).
Intellect, wisdom, non-delusion, forgiveness, truth, self-restraint, calmness, pleasure, pain, birth, death, fear, and also fearlessness.
स्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां
मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ ॥
अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश आणि अपयश—असे प्राणिमात्रांचे हे विविध प्रकारचे भाव माझ्यापासूनच निर्माण होतात.
Non-violence, equanimity, contentment, austerity, charity, fame, and ill-fame—these different qualities of beings arise from Me alone.
चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता
येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥
सात महर्षी, त्यांच्याही पूर्वीचे चार सनकादी आणि स्वायंभुवाद्यादि चौदा मनू, हे सर्व माझ्यापासूनच (माझ्या संकल्पाने) उत्पन्न झाले आहेत, ज्यांची ही सर्व प्रजा आहे.
The seven great Rishis, the four earlier ones, and the Manus, were born of My mind and partake of My nature; from them have arisen all these creatures in the world.
मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन
युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥
जो माझी ही विभूती आणि योगशक्ती तत्त्वतः जाणतो, तो अविचल भक्तीने माझ्याशी युक्त होतो; यात मुळीच संशय नाही.
He who knows in truth this glory and power of Mine, is united with Me by unfaltering Yoga; of this there is no doubt.
मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां
बुधा भावसमन्विताः ॥ ८ ॥
मी सर्व जगाचा उगम आहे आणि माझ्यापासूनच सर्व काही प्रवृत्त होते; असे मानून बुद्धिमान भक्त अत्यंत श्रद्धेने आणि प्रेमाने मला भजतात.
I am the source of all; from Me everything evolves; understanding thus, the wise, endowed with loving devotion, worship Me.
बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं
तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ९ ॥
ज्यांचे चित्त माझ्यात आहे, ज्यांचे प्राण माझ्यात अर्पित आहेत, ते भक्त आपापसात माझ्याच गुणांची चर्चा करून आणि ज्ञान देऊन नेहमी संतुष्ट आणि आनंदी राहतात.
With their minds fixed on Me, with their life absorbed in Me, enlightening one another and always speaking of Me, they are satisfied and delighted.
भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं
येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥
अशा प्रकारे सतत माझ्याशी युक्त राहून प्रीतीपूर्वक मला भजणाऱ्या भक्तांना मी 'बुद्धियोग' देतो, ज्यायोगे ते मला येऊन मिळतात.
To them, ever devout and worshipping Me with love, I give that Yoga of understanding by which they come unto Me.
महमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो
ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥
त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठीच, मी त्यांच्या अंतःकरणात राहून अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला अंधार तेजस्वी ज्ञानरूपी दिव्याने नष्ट करतो.
Out of compassion for them, I, dwelling in their hearts, destroy the darkness born of ignorance by the luminous lamp of knowledge.
अर्जुन उवाच---
पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्य-
मादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥
अर्जुन म्हणाला: आपण परम ब्रह्म, परम धाम आणि परम पवित्र आहात. आपण शाश्वत, दिव्य पुरुष, देवांचे आदिकारण, जन्मरहित आणि सर्वव्यापी आहात.
Arjuna said: You are the Supreme Brahman, the Supreme Abode, the Supreme Purifier, the Eternal, Divine Person, the First of the gods, Unborn and All-pervading.
देविर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः
स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥
सर्व ऋषी, देवर्षि नारद, असित, देवल आणि व्यास आपल्याला तसेच म्हणतात; आणि आता आपण स्वतः सुद्धा मला तेच सांगत आहात.
All the Rishis have thus declared You, as also the celestial Rishi Narada, Asita, Devala, and Vyasa; and now You Yourself say it to me.
यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं
विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४ ॥
हे केशवा, आपण मला जे काही सांगत आहात ते सर्व मी सत्य मानतो; कारण हे भगवन, आपले स्वरूप (प्रकट होणे) देव किंवा दानवही जाणू शकत नाहीत.
I believe all this that You say to me to be true, O Keshava; verily, O Blessed Lord, neither the gods nor the demons know Your manifestation.
वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश
देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥
हे पुरुषोत्तमा, हे भूतांना उत्पन्न करणाऱ्या, भूतांचे ईश्वर, देवांचे देव आणि जगाचे स्वामी, आपण स्वतःच स्वतःला स्वतःच्या द्वारे जाणता.
You alone know Yourself by Yourself, O Purushottama (Supreme Person), O Source of beings, O Lord of beings, O God of gods, O Ruler of the world.
दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकान्
इमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥
आपण आपल्या दिव्य विभूतींचे संपूर्ण वर्णन करावे, ज्यांच्या योगे आपण या सर्व लोकांमध्ये व्यापून राहिला आहात.
You should indeed describe without reserve Your divine glories, by which glories You remain pervading all these worlds.
त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु
चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥
हे योगेश्वरा, आपले सतत चिंतन करत असताना मी आपल्याला कसे ओळखावे? आणि हे भगवन, मी आपल्या कोणत्या भावांचे चिंतन करावे?
How shall I, O Yogi, know You, always meditating on You? In what various aspects, O Blessed Lord, are You to be thought of by me?
विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि
शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥
हे जनार्दना, आपली योगशक्ती आणि विभूती पुन्हा एकदा विस्ताराने सांगा; कारण आपले अमृतमय वचन ऐकताना माझी तृप्ती होत नाही.
Tell me again in detail, O Janardana, Your yoga-power and glory; for I am never sated in hearing Your life-giving nectar-like words.
श्रीभगवानुवाच---
दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ
नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे कुरुश्रेष्ठा, आता मी तुला माझ्या दिव्य विभूतींमधील मुख्य विभूती सांगेन; कारण माझ्या विस्ताराला अंत नाही.
The Blessed Lord said: Very well, I will declare to you My divine glories, but only the prominent ones, O best of the Kurus; for there is no end to My extent.
सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च
भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥
हे गुडाकेशा (अर्जुना), मी सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयात स्थित असलेला आत्मा आहे; तसेच सर्व भूतांचा आदि, मध्य आणि अंतही मीच आहे.
I am the Self, O Gudakesha, seated in the hearts of all beings; I am the beginning, the middle, and also the end of all beings.
र्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि
नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥
मी बारा आदित्यांमध्ये विष्णू आहे, तेजांमध्ये किरणयुक्त सूर्य आहे, वायूंच्या गणांमध्ये मरीची आहे आणि नक्षत्रांमध्ये मी चंद्र आहे.
Among the Adityas, I am Vishnu; among the luminaries, I am the radiant Sun; I am Marichi among the Maruts; and among the stars, I am the Moon.
देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि
भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये इंद्र आहे, इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि सर्व प्राणिमात्रांमधील चेतना (जीवनशक्ती) मीच आहे.
Among the Vedas, I am the Sama Veda; among the gods, I am Indra; among the senses, I am the mind; and in living beings, I am consciousness.
वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि
मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥
अकरा रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष आणि राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, आठ वसूंध्ये मी अग्नी आहे आणि शिखरयुक्त पर्वतांमध्ये मी मेरू पर्वत आहे.
Among the Rudras, I am Shankara; among the Yakshas and Rakshasas, I am Kubera; among the Vasus, I am Agni (fire); and among the mountains, I am Meru.
विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः
सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥
हे पार्था, पुरोहितांमध्ये मुख्य असलेला बृहस्पती मीच आहे असे तू जाण; सेनापतींमध्ये मी कार्तिकेय आहे आणि जलाशयांमध्ये मी समुद्र आहे.
And among the priests, O Partha, know Me as the chief, Brihaspati; among the army generals, I am Skanda; and among the bodies of water, I am the Ocean.
गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि
स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥
महर्षींमध्ये मी भृगू ऋषी आहे, शब्दांमध्ये मी 'ओम' हे एकाक्षर आहे, सर्व यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थिर असलेल्यांमध्ये मी हिमालय आहे.
Among the great Rishis, I am Bhrigu; among words, I am the monosyllable 'OM'; among sacrifices, I am the sacrifice of Japa (repetition of sacred names); and among the immovable things, I am the Himalayas.
देविर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः
सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥
सर्व वृक्षांमध्ये मी पिंपळाचा वृक्ष (अश्वत्थ) आहे, देवर्षींमध्ये नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी आहे.
Among all trees, I am the Ashvattha (Pipal); among the celestial Rishis, I am Narada; among the Gandharvas, I am Chitraratha; and among the perfected ones, I am the Sage Kapila.
विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां
नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥
घोड्यांमध्ये अमृतासोबत जन्मलेला उच्चैःश्रवा नावाचा घोडा मी आहे, हत्तींमध्ये ऐरावत आहे आणि मनुष्यांमध्ये मी राजा आहे, असे तू समज.
Among horses, know Me to be Uchchaishravas, born of nectar; among the lordly elephants, I am Airavata; and among men, I am the King.
धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः
सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गाईंमध्ये कामधेनू आहे, प्रजोत्पत्तीचे कारण असलेला कामदेव मी आहे आणि सर्पांमध्ये मी वासुकी आहे.
Among weapons, I am the Vajra (thunderbolt); among cows, I am Kamadhuk (the cow of plenty); I am Kandarpa, the cause of procreation; and among serpents, I am Vasuki.
वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि
यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥
नागांमध्ये मी शेषनाग आहे, जलचरांमध्ये मी वरुण देव आहे, पितरांमध्ये अर्यमा आहे आणि नियमन करणाऱ्यांमध्ये मी यमराज आहे.
Among the Nagas, I am Ananta; among the water-beings, I am Varuna; among the Pitris (ancestors), I am Aryaman; and among the controllers, I am Yama.
कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं
वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥
दैत्यांमध्ये मी भक्त प्रल्हाद आहे, मोजणी करणाऱ्यांमध्ये (नियमन करणाऱ्यांमध्ये) मी काळ (वेळ) आहे, पशूंमध्ये मी सिंह आहे आणि पक्षांमध्ये मी गरुड आहे.
Among the Daityas (demons), I am Prahlada; among the reckoners, I am Time; among the beasts, I am the Lion; and among the birds, I am Garuda.
रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि
स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥
वेगवान गोष्टींमध्ये मी वायू आहे, शस्त्रधार्यांमध्ये मी परशुराम (किंवा श्रीराम) आहे, माशांमध्ये मी मगर आहे आणि नद्यांमध्ये मी गंगा आहे.
Among the purifiers, I am the Wind; among those who bear weapons, I am Rama; among the fishes, I am the shark (Makara); and among the rivers, I am the Ganges.
मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां
वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥
हे अर्जुना, सर्व सृष्टीचा आदि, अंत आणि मध्यही मीच आहे; सर्व विद्यांमध्ये मी अध्यात्मविद्या आहे आणि वादविवाद करणाऱ्यांमधील तर्क (वाद) मीच आहे.
Of creations, O Arjuna, I am the beginning, the end, and also the middle; of the sciences, I am the science of the Self; and I am the logic among the debaters.
द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो
धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥
अक्षरांमध्ये मी 'अ' आहे, समासांमध्ये द्वंद्व समास आहे, अविनाशी काळ (वेळ) मीच आहे आणि सर्व बाजूंनी मुखे असलेला, सर्वांचे धारण-पोषण करणाराही मीच आहे.
Among the letters, I am the letter 'A'; among the compounds, I am the Dvandva (dual compound); I am indeed the inexhaustible Time; and I am the Dispenser (Creator) whose faces are everywhere.
मुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां
स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥
सर्वांना हरण करणारा मृत्यू मी आहे आणि पुढे होणाऱ्यांचा उगमही मीच आहे. स्त्रियांमध्ये मी कीर्ती, श्री (लक्ष्मी), वाणी, स्मृती, मेधा (बुद्धी), धृती (धैर्य) आणि क्षमा आहे.
I am the all-devouring Death and the origin of those to be born; among the feminine qualities, I am Fame, Fortune, Speech, Memory, Intelligence, Firmness, and Forgiveness.
गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽह-
मृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
सामवेदाच्या श्रुतींमध्ये मी 'बृहत्साम' आहे, छंदांमध्ये मी गायत्री छंद आहे, महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये मी वसंत ऋतू (कुसुमाकर) आहे.
Among the Sama-hymns, I am Brihat-Saman; among the meters, I am Gayatri; among the months, I am Margashirsha (November-December); and among the seasons, I am the flower-bearing Spring.
तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि
सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥
छळ करणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे, तेजस्व्यांमध्ये मी तेज आहे, मी जय आहे, निश्चय आहे आणि सात्त्विक पुरुषांमधील सत्त्वगुण मीच आहे.
I am the gambling of the fraudulent; I am the splendor of the splendid; I am victory; I am determination; I am the goodness of the good.
पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः
कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥
वृष्णीवंशामध्ये मी वासुदेव (कृष्ण) आहे, पांडवांमध्ये मी अर्जुन आहे, मुनींमध्ये मी व्यास आहे आणि कवींमध्ये मी शुक्राचार्य कवी आहे.
Of the Vrishnis, I am Vasudeva; of the Pandavas, I am Dhananjaya (Arjuna); of the sages, I am Vyasa; and of the poets, I am the poet Ushanas.
नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां
ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥
दमन करणाऱ्यांमध्ये मी दंड (शासन) आहे, विजयाची इच्छा करणाऱ्यांमध्ये मी नीती आहे, गुप्त गोष्टींमध्ये मी मौन आहे आणि ज्ञानवंतांमध्ये मी ज्ञान आहे.
I am the scepter of those who rule; I am the statesmanship of those who seek victory; I am the silence of secrets; and I am the wisdom of the wise.
बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्या-
न्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥
हे अर्जुना, सर्व प्राणिमात्रांचे जे बीज आहे, ते मीच आहे. माझ्याशिवाय या जगात असे काहीही नाही, जे चर किंवा अचर असू शकेल.
Whatever is the seed of all beings, that am I, O Arjuna; there is no being, whether moving or unmoving, that can exist without Me.
विभूतीनां परन्तप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो
विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥
हे परंतपा (अर्जुना), माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही. मी तुला हा माझ्या विभूतींचा विस्तार केवळ थोडक्यात (उदाहरणादाखल) सांगितला आहे.
There is no end to My divine glories, O harasser of foes; what I have declared is only a partial illustration of My infinite extent.
श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं
मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥
जे जे ऐश्वर्ययुक्त, शोभायुक्त आणि शक्तीने युक्त आहे, ते ते सर्व माझ्या तेजाच्या एका अंशातून उत्पन्न झाले आहे, असे तू समज.
Whatever being is glorious, prosperous, or powerful, know that as having sprung from a fragment of My splendor.
किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं
एकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥
अथवा हे अर्जुना, हे सर्व सविस्तर जाणून तुला काय करायचे आहे? मी या संपूर्ण जगाला माझ्या एका अंशाने व्यापून उभा आहे.
But what need is there, O Arjuna, for this detailed knowledge? I support this entire universe with only a single fragment of Myself.
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ।
श्रीमद्भगवद्गीता उपनिषदातील ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राच्या श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादातील 'विभूतियोग' नावाचा हा दहावा अध्याय येथे पूर्ण झाला.
Thus ends the tenth chapter titled 'Vibhuti-Yoga' in the Shrimad Bhagavad Gita Upanishad, which contains the knowledge of Brahman and the science of Yoga, as a dialogue between Sri Krishna and Arjuna.