|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
अर्जुन उवाच---
गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन
मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥
अर्जुन म्हणाला: माझ्यावर अनुग्रह करण्यासाठी आपण जो परम गोपनीय अध्यात्मविषयक उपदेश केला आहे, त्याने माझा हा मोह (अज्ञान) नष्ट झाला आहे.
Arjuna said: Out of compassion for me, the supreme mystery named Adhyatma which You have spoken, by that my delusion is gone.
श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्त कमलपत्राक्ष
माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥
हे कमलपत्राक्षा (कृष्णा), भूतांची उत्पत्ती आणि प्रलय यांविषयी मी आपल्याकडून विस्ताराने ऐकले आहे आणि आपले अविनाशी महात्म्यही जाणले आहे.
For, the origin and dissolution of beings have been heard by me in detail from You, O lotus-eyed Lord, and also Your inexhaustible greatness.
मात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूप-
मैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥
हे परमेश्वरा, आपण आपल्याबद्दल जे सांगितले आहे ते अगदी तसेच आहे; तरीही हे पुरुषोत्तमा, मला आपले ऐश्वर्ययुक्त (विश्वरूप) रूप प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा आहे.
As You have declared Yourself to be, O Supreme Lord, even so it is. I desire to see Your Ishvara-form (divine form), O Supreme Purusha.
मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं
दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥
हे प्रभो, जर आपल्याला असे वाटत असेल की ते रूप पाहणे मला शक्य आहे, तर हे योगेश्वरा, आपण आपले ते अविनाशी स्वरूप मला दाखवावे.
If You, O Lord, think it possible for me to see it, then, O Lord of Yoga, show me Your imperishable Self.
श्रीभगवानुवाच---
शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि
नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, आता तू माझी शेकडो आणि हजारो दिव्य रूपे पाहा, जी विविध प्रकारची आणि अनेक रंग व आकारांची आहेत.
The Blessed Lord said: Behold, O Partha, My forms by the hundreds and thousands, manifold and divine, and of various colors and shapes.
अश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि
पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥
हे भारता (अर्जुना), तू बारा आदित्य, आठ वसू, अकरा रुद्र, दोन्ही अश्विनीकुमार आणि एकोणपन्नास मरुद्गण पाहा; तसेच यापूर्वी कधीही न पाहिलेली अनेक आश्चर्यकारक रूपे तू पाहा.
Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the Ashvins, and also the Maruts; behold, O Bharata, many wonders never seen before.
पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश
यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥
हे गुडाकेशा, माझ्या या शरीरात एकाच ठिकाणी हे संपूर्ण चराचर जग आणि तुला जे काही पाहायचे असेल, ते सर्व आता तू पाहा.
Behold today, O Gudakesha, the whole universe, with the moving and the unmoving, centered in My body, and whatever else you desire to see.
मनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः
पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥
परंतु तू तुझ्या या प्राकृत डोळ्यांनी मला पाहू शकणार नाहीस; म्हणून मी तुला 'दिव्य दृष्टी' (चक्षु) देतो. आता तू माझे ईश्वरीय योगैश्वर्य पाहा.
But you cannot see Me with these eyes of yours; I give you a divine eye; behold My sovereign Yoga-power.
सञ्जय उवाच---
महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय
परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥
संजय म्हणाला: हे राजा (धृतराष्ट्रा), असे बोलून महायोगेश्वर श्रीहरीने (कृष्णाने) अर्जुनाला आपले परम ऐश्वर्ययुक्त दिव्य स्वरूप दाखवले.
Sanjaya said: Having spoken thus, O King, Hari, the great Lord of Yoga, showed to Partha His supreme Ishvara-form.
अनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं
दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥
ज्याला अनेक मुखे आणि डोळे आहेत, ज्याचे दर्शन अत्यंत अद्भूत आहे, ज्याने अनेक दिव्य दागिने घातले आहेत आणि ज्याने अनेक दिव्य शस्त्रे उगारलेली आहेत (असे ते रूप होते).
With manifold mouths and eyes, with many marvelous sights, with many divine ornaments, and with many divine weapons uplifted.
दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवं
अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥
त्या रूपाने दिव्य माला आणि वस्त्रे धारण केली होती, अंगाला दिव्य गंधाचे लेपन होते; ते सर्व आश्चर्यांनी भरलेले, प्रकाशमान, अनंत आणि सर्व बाजूंनी मुखे असलेले होते.
Wearing divine garlands and apparel, anointed with divine unguents, the all-wonderful Resplendent One, endless, with faces on all sides.
भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्या-
द्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥
आकाशामध्ये जर एकाच वेळी हजारो सूर्य उगवले, तर त्यांचे जे तेज असेल, ते त्या महात्म्याच्या (विश्वरूपाच्या) तेजासारखे कदाचित असू शकेल.
If the splendor of a thousand suns were to blaze forth all at once in the sky, that would be like the splendor of that Mighty Being.
प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य
शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥
त्यावेळी त्या देवाधिदेवाच्या शरीरात पांडवाने (अर्जुनाने) अनेक प्रकारे विभागलेले हे संपूर्ण जग एकाच ठिकाणी पाहिले.
There, in the body of the God of gods, Pandava then saw the whole universe, divided into many parts, all centered in one.
हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं
कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥
त्यानंतर तो विस्मयाने थक्क झालेला आणि अंगावर रोमांच उभा राहिलेला अर्जुन देवापुढे नतमस्तक झाला आणि हात जोडून बोलू लागला.
Then Dhananjaya, filled with amazement, his hair standing on end, bowed down his head to the God and spoke with joined palms.
अर्जुन उवाच---
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे देवा, मी आपल्या देहामध्ये सर्व देवांना आणि प्राणिमात्रांच्या समुदायांना पाहत आहे; कमलासनावर बसलेले ब्रह्मदेव, महादेव, सर्व ऋषी आणि दिव्य सर्पांनाही मी आपल्यात पाहत आहे.
Arjuna said: I see all the gods in Your body, O God, and hosts of all grades of beings; Brahma, the Lord, seated on the lotus-throne, and all the Rishis and celestial serpents.
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥
हे विश्वेश्वरा, हे विश्वरूपा, मी आपल्याला सर्व बाजूंनी अनेक हात, पोट, मुखे आणि डोळ्यांनी युक्त अशा अनंत रूपांत पाहत आहे. मला आपला अंत, मध्य किंवा आरंभ काहीही दिसत नाही.
I see You with manifold arms, bellies, mouths, and eyes, everywhere of infinite form; I see no end, no middle, and no beginning of You, O Lord of the universe, O Cosmic Form.
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता-
द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥
मी आपल्याला मुकुट, गदा आणि चक्र धारण केलेले पाहत आहे; आपण सर्व बाजूंनी प्रकाशमान अशा तेजाचा पुंज आहात. प्रज्ज्वलित अग्नी आणि सूर्याप्रमाणे आपले तेज असल्याने आपल्याकडे पाहणे कठीण आहे, आपण अफाट आहात.
I see You with diadem, club, and discus; a mass of radiance blazing everywhere, hard to look at, all around dazzling like a flaming fire and the sun, and immeasurable.
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥
जाणून घेण्यायोग्य असे आपण 'परम अक्षर' (परब्रह्म) आहात. आपण या विश्वाचे परम आधार आहात. आपण अविनाशी आणि शाश्वत धर्माचे रक्षक आहात; आपण सनातन पुरुष आहात, असे माझे मत आहे.
You are the Imperishable, the Supreme Being to be realized; You are the great treasure-house of this universe; You are the imperishable Protector of the Eternal Dharma; You are the Ancient Person, I deem.
अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥
ज्याला आदि, मध्य आणि अंत नाही, ज्याचे सामर्थ्य अनंत आहे, ज्याला असंख्य हात आहेत आणि सूर्य-चंद्र ज्याचे डोळे आहेत, अशा रूपात मी आपल्याला पाहत आहे. आपले मुख जळत्या अग्नीप्रमाणे असून आपण आपल्या तेजाने या विश्वाला तापवत आहात.
I see You without beginning, middle, or end, infinite in power, of endless arms, the sun and the moon being Your eyes, the burning fire Your mouth, heating the entire universe with Your radiance.
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥
हे महात्मन्, स्वर्ग आणि पृथ्वीमधील हे अंतर आणि सर्व दिशा आपण एकट्यानेच व्यापल्या आहेत. आपले हे अद्भूत आणि भयंकर रूप पाहून तिन्ही लोक भयभीत झाले आहेत.
For, this space between heaven and earth and all the quarters are filled by You alone; having seen this, Your wonderful and terrible form, the three worlds are trembling with fear, O Exalted One.
केचित्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ ॥
ते देवांचे समुदाय आपल्यातच प्रवेश करत आहेत; काही भयभीत होऊन हात जोडून आपली प्रार्थना करत आहेत. महर्षी आणि सिद्धांचे संघ 'कल्याण असो' असे म्हणून उत्तम स्तोत्रांनी आपली स्तुति करत आहेत.
Verily, these hosts of gods enter into Thee; some, quite afraid, praise Thee with joined palms; and bands of great Rishis and Siddhas, saying "May it be well," praise Thee with splendid hymns.
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥
रुद्र, आदित्य, वसू, साध्यदेव, विश्वेदेव, दोन्ही अश्विनीकुमार, मरुद्गण, पितर आणि गंधर्व, यक्ष, असुर व सिद्धांचे समुदाय—हे सर्वच थक्क होऊन आपल्याकडे पाहत आहेत.
The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishve-devas, the two Ashvins, Maruts, Ushmapas, and hosts of Gandharvas, Yakshas, Asuras, and Siddhas—all are gazing at Thee in amazement.
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥
हे महाबाहो, आपली अनेक मुखे, डोळे, हात, मांड्या, पाय, अनेक पोटे आणि अनेक दाढांमुळे भयंकर दिसणारे आपले हे महान रूप पाहून सर्व लोक व्याकुळ झाले आहेत आणि मी सुद्धा घाबरलो आहे.
Seeing Thy immeasurable form with many mouths and eyes, O mighty-armed, with many arms, thighs, and feet, with many stomachs, and fearful with many tusks—the worlds are terrified, and so am I.
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥
हे विष्णो, आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या, देदीप्यमान, अनेक रंगांच्या, उघडलेल्या मुखांच्या आणि प्रज्ज्वलित विशाल डोळ्यांच्या आपल्याला पाहून माझे अंतःकरण भयभीत झाले आहे; मला धैर्य आणि शांती मिळेनाशी झाली आहे.
On seeing Thee touching the sky, shining in many colors, with mouths wide open, with large fiery eyes, I am terrified at heart and find neither courage nor peace, O Vishnu.
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥
दाढांमुळे भयंकर आणि प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्ज्वलित असलेली आपली मुखे पाहून मला दिशा सुचेनाशा झाल्या आहेत आणि सुखही मिळेनासे झाले आहे. हे देवेशा, हे जगन्निवासा, आपण प्रसन्न व्हा.
Having seen Thy mouths, fearful with tusks, blazing like the fires of Cosmic Destruction, I lose all sense of direction and find no comfort. Be gracious, O Lord of gods, O Abode of the universe.
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥
ते धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र राजांच्या समुदायासह आणि भीष्म, द्रोण तसेच तो कर्ण (सूतपुत्र) आपल्याच बाजूच्या प्रमुख योद्ध्यांसह आपल्यात प्रवेश करत आहेत.
All the sons of Dhritarashtra, along with the hosts of kings, Bhishma, Drona, and that son of a charioteer (Karna), together with the chief warriors on our side also.
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥
ते सर्व आपल्या दाढांमुळे अत्यंत भयंकर दिसणाऱ्या मुखांत वेगाने शिरत आहेत. त्यातील काही जण आपल्या दातांच्या फटीत अडकलेले दिसत असून त्यांची डोकी चूर्ण झाली आहेत.
They are precipitately rushing into Your fearful mouths, set with terrible tusks; some are seen sticking between Your teeth, with their heads crushed to powder.
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥
ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाण्याचे अनेक ओघ वेगाने समुद्राकडेच धावतात, त्याचप्रमाणे मनुष्यलोकातील हे वीर आपल्या जळत्या मुखांमध्ये प्रवेश करत आहेत.
As many torrents of rivers rush towards the ocean, so do these heroes of the world of men enter Your flaming mouths.
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोका-
स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ॥
ज्याप्रमाणे पतंग आपल्या नाशासाठी जळत्या अग्नीमध्ये वेगाने शिरतात, त्याचप्रमाणे हे सर्व लोक आपल्या नाशासाठी आपल्या मुखांमध्ये अत्यंत वेगाने प्रवेश करत आहेत.
As moths rush with great speed into a blazing fire for their destruction, even so do these people with great speed enter Your mouths for their destruction.
ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥
आपण आपल्या जळत्या मुखांनी सर्व लोकांना गिळत असून चहूकडून त्यांना चाटत आहात. हे विष्णो, आपले भयंकर तेज संपूर्ण जगाला व्यापून तापवत आहे.
Swallowing all the worlds on every side with Your flaming mouths, You are licking them; Your fierce rays, filling the whole universe with radiance, are burning, O Vishnu.
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥
भयंकर रूप धारण केलेले आपण कोण आहात, ते मला सांगा. हे देवश्रेष्ठा, आपल्याला नमस्कार असो, आपण प्रसन्न व्हा. आदिकारण असलेल्या आपल्याला मला जाणून घ्यायची इच्छा आहे, कारण आपली ही प्रवृत्ती (कार्य) मला समजत नाहीये.
Tell me who You are, so fierce in form. Salutations to You, O Supreme God; have mercy. I desire to know You, the Original Being, for I do not understand Your purpose.
श्रीभगवानुवाच---
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: मी लोकांचा नाश करणारा वाढलेला 'काळ' आहे आणि या लोकांचा संहार करण्यासाठी येथे प्रवृत्त झालो आहे. तुझ्याशिवाय (तू युद्ध केले नाहीस तरी) प्रतिपक्षाच्या सैन्यात उभे असलेले हे सर्व योद्धे जिवंत राहणार नाहीत.
The Blessed Lord said: I am mighty world-destroying Time, now engaged in destroying the worlds. Even without you, none of the warriors arrayed in the hostile armies shall live.
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥
म्हणून तू ऊठ आणि यश मिळव! शत्रूंना जिंकून समृद्ध राज्याचा उपभोग घे. हे सर्व योद्धे आधीच माझ्याकडून मारले गेले आहेत; हे सव्यसाची (अर्जुना), तू केवळ 'निमित्तमात्र' हो.
Therefore, stand up and win glory; conquer your enemies and enjoy an affluent kingdom. Verily, by Me they have been already slain; be you a mere instrument, O Savyasachin (Arjuna).
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥
द्रोणाचार्य, भीष्म पितामह, जयद्रथ, कर्ण आणि इतरही अनेक शूर योद्धे माझ्याकडून आधीच मारले गेले आहेत, त्यांना तू मार. भीती बाळगू नकोस, युद्ध कर; युद्धात तू तुझ्या शत्रूंना नक्कीच जिंकशील.
Slay Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and other brave warriors as well, who are already slain by Me. Be not distressed with fear; fight and you shall conquer your rivals in the battle.
सञ्जय उवाच---
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥
संजय म्हणाला: केशवाचे (कृष्णाचे) हे बोलणे ऐकून मुकुटधारी अर्जुनाने थरथर कापत हात जोडले आणि नमस्कार केला. तो अत्यंत भयभीत होऊन गदगद स्वरात कृष्णाला पुन्हा नमन करून बोलू लागला.
Sanjaya said: Having heard these words of Keshava, the crowned one (Arjuna), trembling, prostrated himself with joined palms, and addressed Krishna in a faltering voice, bowing down again and again, overwhelmed with fear.
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥ ३६ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे हृषीकेशा, आपल्या संकीर्तनाने संपूर्ण जग हर्षित होत आहे आणि आपल्यावर प्रेम करत आहे, हे योग्यच आहे. राक्षस भयभीत होऊन दाही दिशांना पळत आहेत आणि सर्व सिद्ध पुरुष आपल्याला नमस्कार करत आहेत.
Arjuna said: It is meet, O Hrishikesha, that the world delights and rejoices in Thy praise; the Rakshasas fly in fear to all quarters and all the hosts of Siddhas bow to Thee.
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥
हे महात्मन्, आपण ब्रह्मदेवाचेही आदिकारण आणि श्रेष्ठ आहात; मग ते आपल्याला नमन का करणार नाहीत? हे अनंता, हे देवेशा, हे जगन्निवासा, जे सत्, असत् आणि त्या पलीकडचे 'अक्षर' (परब्रह्म) आहे, ते आपणच आहात.
And why should they not bow to Thee, O Mighty Being, greater than all, the Primal Cause even of Brahma, O Infinite Lord of gods, O Abode of the universe? Thou art the Imperishable, the Being and the non-Being, and That which is beyond them.
स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥
आपण आदिदेव आणि सनातन पुरुष आहात. आपण या विश्वाचे परम आधार आहात. जाणणारा (ज्ञाता), जाणण्यायोग्य (ज्ञेय) आणि परम धाम आपणच आहात. हे अनंतरूपा, हे संपूर्ण विश्व आपणच व्यापले आहे.
Thou art the Primal God, the Ancient Person; Thou art the supreme refuge of this universe; Thou art the Knower, the Knowable, and the Supreme Abode. By Thee is the universe pervaded, O Being of infinite forms.
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥
आपण वायू, यम, अग्नी, वरुण, चंद्र, प्रजापती (ब्रह्मदेव) आणि प्रपितामह (ब्रह्मदेवाचेही पिता) आहात. आपल्याला सहस्र वेळा नमस्कार असो; आपल्याला पुन्हा पुन्हा वारंवार नमस्कार असो.
Thou art Vayu, Yama, Agni, Varuna, the Moon, Prajapati, and the Great-Grandfather. Salutations, salutations to Thee a thousand times, and again and again salutations, salutations to Thee.
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥
हे सर्वस्वरूपा, आपल्याला समोरून, पाठीमागून आणि सर्व बाजूंनी नमस्कार असो! आपण अनंत सामर्थ्यशाली आणि अफाट पराक्रमी आहात. आपण सर्व काही व्यापले आहे, म्हणूनच आपण 'सर्व' (सर्वात्मक) आहात.
Salutations to Thee from before and from behind! Salutations to Thee from every side, O All! Thou art infinite in power and immeasurable in might; Thou pervadest all, wherefore Thou art All.
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥
आपले हे माहात्म्य न जाणल्यामुळे, प्रेमापोटी किंवा प्रमादामुळे (चुकीने), आपल्याला केवळ आपला 'मित्र' मानून मी जे काही "हे कृष्णा, हे यादवा, हे मित्रा" असे अधिकारवाणीने म्हटले आहे.
Whatever I have rashly said from love or carelessness, addressed Thee as "O Krishna, O Yadava, O Friend," looking on Thee merely as a friend, ignorant of this Thy greatness.
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥
तसेच हे अच्युता, थट्टा-मस्करी करण्यासाठी, फिरताना, झोपताना, बसताना किंवा जेवताना, एकट्यात किंवा इतरांच्या समोर जो काही तुमचा अपमान झाला असेल, त्याबद्दल मी 'अप्रमेय' (अतर्क्य) अशा आपल्याकडे क्षमा मागतो.
In whatever way I may have insulted Thee for the sake of fun, while at play, on a bed, on a seat, or at meals, when alone or in the company of others, O Achyuta, I implore Thee, the Immeasurable, to forgive me.
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥
आपण या चराचर जगाचे पिता, पूजनीय आणि श्रेष्ठ गुरु आहात. हे अफाट प्रभावशाली देवा, तिन्ही लोकांत आपल्या तोडीचा कोणीही नाही, मग आपल्यापेक्षा अधिक (श्रेष्ठ) कोणी कोठून असणार?
Thou art the Father of this world, of the moving and the unmoving; Thou art to be adored and art the greatest Guru. There is none like Thee in the three worlds; how then could there be another superior to Thee, O Being of unequalled power?
प्रसादये त्वामहमिशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥
म्हणून मी शरीराने साष्टांग नमस्कार करून, स्तुती करण्यास योग्य अशा आपणा ईश्वराची प्रार्थना करतो की आपण मजवर प्रसन्न व्हावे. ज्याप्रमाणे पिता पुत्राचे, मित्र मित्राचे आणि प्रियकर आपल्या प्रियेचे अपराध सहन करतो, त्याप्रमाणे आपण माझे अपराध सहन करावेत.
Therefore, bowing down and prostrating my body, I crave Thy forgiveness, O adorable Lord. As a father forgives his son, a friend his friend, and a lover his beloved, even so, O Deva, shouldst Thou forgive me.
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देव रूपं
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥
कधीही न पाहिलेले हे रूप पाहून मी आनंदित झालो आहे, पण माझे मन भयाने व्याकुळही झाले आहे. म्हणून हे देवेशा, हे जगन्निवासा, आपण प्रसन्न व्हा आणि मला आपले तेच (पूर्वीचे चतुर्भुज) रूप दाखवा.
I am delighted, having seen what was never seen before, and yet my mind is distressed with fear. Show me that same form only, O God; have mercy, O Lord of gods, O Abode of the universe.
मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥
मी आपल्याला पूर्वीप्रमाणेच मुकुट धारण केलेले, हातात गदा आणि चक्र घेतलेले पाहू इच्छितो. हे सहस्रबाहो, हे विश्वमूर्ते, आपण आपल्या त्याच चतुर्भुज रूपाने प्रकट व्हावे.
I desire to see You as before, with a diadem, and with a mace and discus in Your hands. Appear again in that same four-armed form, O thousand-armed One, O Universal Form.
श्रीभगवानुवाच---
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे अर्जुना, मी प्रसन्न होऊन माझ्या आत्मयोगशक्तीने तुला माझे हे परम, तेजोमय, विश्वव्यापी, अनंत आणि आदिकारण असलेले रूप दाखवले आहे, जे तुझ्याशिवाय यापूर्वी कोणीही पाहिले नव्हते.
The Blessed Lord said: By My grace, O Arjuna, this supreme form, radiant, universal, infinite, and primal, has been shown to you through My own self-power (Yoga), a form which none but you has seen before.
र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥
हे कुरुवीरा (अर्जुना), मनुष्यलोकात (पृथ्वीवर) तुझ्याशिवाय अन्य कोणालाही हे रूप केवळ वेदांच्या अभ्यासाने, यज्ञाने, दानाने, कर्माने किंवा उग्र तपस्येने पाहणे शक्य नाही.
Neither by the study of the Vedas and sacrifices, nor by gifts, nor by rituals, nor by severe penances, can I be seen in this form in the world of men by any other than you, O great hero of the Kurus.
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥
माझे असे हे भयंकर रूप पाहून तुला व्यथा किंवा मोह होऊ नये. आता भीती सोडून आणि प्रसन्न चित्ताने तू माझे तेच (चतुर्भुज) रूप पुन्हा पाहा.
Be not afraid nor bewildered on seeing such a terrible form of Mine as this. Free from fear and with a gladdened heart, behold again that former form of Mine.
सञ्जय उवाच---
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥
संजय म्हणाला: वासुदेवाने (कृष्णाने) अर्जुनाला असे सांगून आपले स्वतःचे (चतुर्भुज) रूप पुन्हा दाखवले आणि त्यानंतर पुन्हा सौम्य शरीर धारण करून त्या महात्म्याने भयभीत झालेल्या अर्जुनाला धीर दिला.
Sanjaya said: Having thus spoken to Arjuna, Vasudeva showed His own form again; and the Exalted One, assuming His gentle form, reassured him who was terrified.
अर्जुन उवाच---
तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः
सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे जनार्दना, आपले हे अतिशय सुंदर मानवी रूप पाहून आता माझे चित्त शांत झाले आहे आणि मी माझ्या मूळ स्वभावस्थितीत आलो आहे.
Arjuna said: Having seen this Your gentle human form, O Janardana, I have now become composed and am restored to my normal nature.
श्रीभगवानुवाच---
दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य
नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: माझे जे रूप तू पाहिले आहेस, त्याचे दर्शन होणे अत्यंत दुर्लभ आहे. देवसुद्धा या रूपाचे दर्शन घेण्यासाठी नेहमी उत्सुक असतात.
The Blessed Lord said: Very hard it is to see this form of Mine which you have seen. Even the gods are ever longing to behold this form.
न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं
दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥
ज्या प्रकारे तू मला पाहिले आहेस, त्या प्रकारे मला केवळ वेदांच्या अध्ययनाने, तपस्येने, दानाने किंवा यज्ञाने पाहणे शक्य नाही.
Neither by the Vedas, nor by penance, nor by gift, nor by sacrifice, can I be seen in this form as you have seen Me.
अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन
प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥
परंतु हे परंतपा अर्जुना, अनन्य भक्तीने मात्र अशा प्रकारचा मी (विश्वरूप) तत्त्वतः जाणणे, प्रत्यक्ष पाहणे आणि माझ्यात प्रवेश करणे (लीन होणे) शक्य आहे.
But by unswerving devotion can I, of this form, be known and seen in reality, and also entered into, O Parantapa (Arjuna).
मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु
यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥
हे पांडवा, जो केवळ माझ्यासाठीच कर्मे करतो, जो माझ्या परायण आहे, जो माझा भक्त आहे, ज्याची कोठेही आसक्ती नाही आणि जो सर्व प्राणिमात्रांशी वैररहित आहे, असा मनुष्य मला येऊन मिळतो.
He who does My work, who yields himself to Me, who is devoted to Me, void of attachment, without hatred to any being, he comes to Me, O Pandava.
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ।
श्रीमद्भगवद्गीता उपनिषदातील ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राच्या श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादातील 'विश्वरूपदर्शनयोग' नावाचा हा अकरावा अध्याय येथे पूर्ण झाला.
Thus ends the eleventh chapter titled 'Vishwarupa-Darshana-Yoga' in the Shrimad Bhagavad Gita Upanishad, which contains the knowledge of Brahman and the science of Yoga, as a dialogue between Sri Krishna and Arjuna.