|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
अर्जुन उवाच---
तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश
पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे महाबाहो, हे हृषीकेशा, हे केशिनिषूदना (केशी राक्षसाचा नाश करणाऱ्या), मला 'संन्यास' आणि 'त्याग' यांचे वेगळे तत्व (मर्म) जाणून घ्यायची इच्छा आहे.
Arjuna said: I desire to know severally, O mighty-armed Hrishikesha, the essence of Sannyasa (renunciation) and of Tyaga (relinquishment), O Keshi-nishudana.
श्रीभगवानुवाच---
संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं
प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: अनेक विद्वान 'काम्य कर्मांचा' (फळाच्या आशेने केलेल्या कर्मांचा) त्याग करणे याला 'संन्यास' मानतात; तर बुद्धीमान लोक 'सर्व कर्मांच्या फळाचा' त्याग करणे याला 'त्याग' म्हणतात.
The Blessed Lord said: The renunciation of kamya-karmas (actions prompted by desire) is understood as Sannyasa by the sages; the relinquishment of the fruit of all actions is called Tyaga by the wise.
कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म
न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥
काही विद्वान म्हणतात की कर्म हे दोषयुक्त असल्याने त्याचा त्याग केला पाहिजे; तर दुसरे काही विद्वान असे म्हणतात की यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे कधीही टाळू नयेत (त्याज्य नाहीत).
Some wise men say that action should be abandoned as an evil; others say that acts of sacrifice, gift, and penance should not be relinquished.
त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र
त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्यागाच्या बाबतीत आता तू माझा निर्णय ऐक. हे पुरुषव्याघ्रा (अर्जुना), त्याग हा सात्त्विक, राजस आणि तामस अशा तीन प्रकारचा सांगितला गेला आहे.
Hear from Me the final truth about relinquishment, O best of the Bharatas; for relinquishment, O best of men, is declared to be of three kinds.
न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव
पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥
यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे त्याज्य नसून ती केलीच पाहिजेत; कारण यज्ञ, दान आणि तप ही तिन्ही कर्मे बुद्धीमान मनुष्याला (चित्ताला) पावन करणारी आहेत.
Acts of sacrifice, gift, and penance are not to be relinquished, but should indeed be performed; for sacrifice, gift, and penance are purifiers of the wise.
सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ
निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥
हे पार्था, ही यज्ञ, दान आणि तपरूपी कर्मे सुद्धा आसक्ती आणि फळांची इच्छा सोडूनच केली पाहिजेत; हे माझे निश्चित आणि श्रेष्ठ मत आहे.
Even these actions should be performed, O Partha, leaving aside attachment and the desire for fruits; this is My certain and best conviction.
कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्याग-
स्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥
विहित कर्माचा (नियत कर्तव्याचा) स्वरूपतः त्याग करणे योग्य नाही. मोहामुळे (अज्ञानामुळे) अशा कर्तव्याचा त्याग करणे याला 'तामस त्याग' म्हटले जाते.
Verily, the renunciation of obligatory action is not proper. The abandonment of the same from delusion is declared to be Tamasic.
कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं
नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥
जे काही कर्म कष्टदायक आहे असे समजून शारीरिक क्लेशांच्या भयाने सोडून दिले जाते, तो 'राजस त्याग' होय. असा त्याग करून मनुष्याला त्यागाचे (सात्त्विक) फळ मिळत नाही.
He who abandons action merely because it is difficult or from fear of bodily suffering, performs a Rajasic relinquishment; he does not obtain the fruit of such renunciation.
नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव
स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥
हे अर्जुना, "हे माझे कर्तव्य आहे" या भावनेने, आसक्ती आणि फळाची इच्छा सोडून जे विहित कर्म केले जाते, तोच त्याग 'सात्त्विक' मानला जातो.
Whatever obligatory action is performed, O Arjuna, merely because it ought to be done, abandoning attachment and fruit, that relinquishment is regarded as Sattvic.
कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो
मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥
जो सात्त्विक गुणाने युक्त, बुद्धिमान आणि संशयरहित झालेला त्यागी आहे, तो अप्रिय कर्माचा द्वेष करत नाही आणि प्रिय कर्मात आसक्त होत नाही.
The relinquisher who is imbued with the quality of goodness, who is intelligent, and whose doubts are dispelled, neither hates disagreeable action nor is he attached to agreeable action.
त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी
स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥
कारण, देहधारी मनुष्याला सर्व कर्मांचा पूर्णपणे त्याग करणे शक्य नाही; परंतु जो कर्माच्या फळाचा त्याग करतो, तोच खरा 'त्यागी' म्हटला जातो.
Verily, it is not possible for a embodied being to abandon actions completely; but he who relinquishes the fruit of action is called a man of renunciation (Tyagi).
त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य
न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥
ज्यांनी कर्माच्या फळाचा त्याग केला नाही, अशा लोकांना मेल्यानंतर अनिष्ट (नरक इ.), इष्ट (स्वर्ग इ.) आणि मिश्र (मनुष्यलोक) असे तीन प्रकारचे फळ मिळते; परंतु संन्याशांना (फळाचा त्याग करणाऱ्यांना) कधीही कोणतेही फळ भोगावे लागत नाही.
The threefold fruit of action—evil, good, and mixed—accrues after death to those who have not relinquished; but never to those who have renounced.
कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि
सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥
हे महाबाहो, सर्व कर्मांच्या सिद्धीसाठी लागणारी ही पाच कारणे तू माझ्याकडून समजून घे, जी कर्मांचा अंत करणाऱ्या सांख्य शास्त्रामध्ये सांगितली गेली आहेत.
Learn from Me, O mighty-armed, these five causes for the accomplishment of all actions, as declared in the Sankhya system, which is the end of all actions.
करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा
दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥
अधिष्ठान (शरीर), कर्ता (अहंकार), निरनिराळी साधने (इंद्रिये), अनेक प्रकारच्या वेगवेगळ्या हालचाली (चेष्टा) आणि पाचवे कारण म्हणजे दैव (संस्कार किंवा ईश्वरी इच्छा).
The seat (body), the doer (ego), the various organs (senses), the manifold and separate functions, and divinity (Providence) as the fifth.
त्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा
पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥
मनुष्य शरीर, वाणी किंवा मनाने जे काही शास्त्रशुद्ध किंवा शास्त्राविरुद्ध कर्म करतो, त्या कर्माची ही पाचच कारणे असतात.
Whatever action a man performs by his body, speech, and mind—whether right or the reverse—these five are its causes.
आत्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न
स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥
असे असतानाही (म्हणजे पाच कारणे जबाबदार असतानाही), जो केवळ स्वतःलाच (आत्म्यालाच) कर्ता मानतो, तो मनुष्य अशुद्ध बुद्धीचा असल्यामुळे सत्याला जाणत नाही.
Such being the case, he who, through non-purified understanding, looks upon his pure Self as the doer, he of perverted intellect, sees not.
बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न
हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥
ज्याच्या अंतःकरणात "मी कर्ता आहे" असा अहंकार नाही आणि ज्याची बुद्धी कर्मात गुरफटत नाही, असा मनुष्य या सर्व लोकांना मारूनही (कर्तव्य म्हणून) खरोखर कोणाला मारत नाही आणि त्याला कर्माचे पापही लागत नाही.
He who is free from the egoistic notion, whose intellect is not tainted (by attachment), though he slays these people, he slays not, nor is he bound (by the action).
त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति
त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥
ज्ञान, ज्ञेय (जाणण्यायोग्य) आणि ज्ञाता (जाणणारा) हे कर्माचे तीन प्रेक्षक (प्रेरणा) आहेत; तसेच करण (साधने), कर्म आणि कर्ता हे कर्माचे तीन घटक (संग्रह) आहेत.
Knowledge, the object of knowledge, and the knower are the threefold impulse to action; the organ, the action, and the doer are the threefold basis of action.
त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने
यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥
ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे सुद्धा गुणांच्या भेदानुसार (सत्त्व, रज, तम) तीन प्रकारचेच आहेत, असे गुण-शास्त्रात सांगितले आहे. ते तू माझ्याकडून नीट ऐकून घे.
Knowledge, action, and the doer are declared in the science of the Gunas to be of three kinds only, according to the distinction of Gunas; hear them also as they are.
भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु
तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥
ज्या ज्ञानामुळे मनुष्याला सर्व विभक्त प्राणिमात्रांमध्ये एकच अविनाशी आणि अविभक्त 'परम तत्त्व' (परमात्मा) दिसतो, ते ज्ञान तू 'सात्त्विक' समज.
That knowledge by which one sees the one Imperishable Reality in all beings, undivided in the divided, know that knowledge to be Sattvic.
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं
नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु
तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥
परंतु ज्या ज्ञानामुळे मनुष्याला सर्व प्राणिमात्रांमध्ये वेगवेगळी आणि अनेक प्रकारची भिन्न तत्त्वे (जीवात्मे) आहेत असे वाटते, ते ज्ञान तू 'राजस' समज.
But that knowledge which sees in all beings various entities of distinct kinds as different from one another, know that knowledge to be Rajasic.
कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च
तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥
आणि जे ज्ञान एखाद्या क्षुल्लक कार्यातच (उदा. केवळ देहातच) पूर्ण असल्यासारखे अडकलेले असते, जे तर्कहीन (अंधश्रद्धेवर आधारित), सत्यरहित आणि तुच्छ असते, ते ज्ञान 'तामस' म्हटले जाते.
But that which clings to one single effect as if it were the whole, without reason, without foundation in truth, and narrow, that is declared to be Tamasic.
अरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म
यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥
जे कर्म विहित (शास्त्रोक्त) आहे, जे आसक्तीशिवाय आणि राग-द्वेषाशिवाय, फळाची इच्छा न ठेवणाऱ्या मनुष्याकडून केले जाते, ते कर्म 'सात्त्विक' म्हटले जाते.
An action which is ordained, which is free from attachment, which is done without love or hatred by one who is not desirous of the fruit, is said to be Sattvic.
साहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं
तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥
परंतु जे कर्म फळाच्या इच्छेने किंवा अहंकाराने आणि खूप कष्ट सोसून केले जाते, ते कर्म 'राजस' म्हटले जाते.
But that action which is performed by one longing for desires, or again with egoism, and with much effort, is declared to be Rajasic.
अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म
यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥
परिणाम, नुकसान, हिंसा आणि स्वतःचे सामर्थ्य यांचा विचार न करता केवळ अज्ञानामुळे (मोहामुळे) जे कर्म सुरू केले जाते, ते कर्म 'तामस' म्हटले जाते.
The action which is undertaken through delusion, without heed to the consequence, loss, injury and ability, is said to be Tamasic.
धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः
जो आसक्तीरहित आहे, ज्याच्या ठायी अहंकार नाही, जो धैर्य आणि उत्साहाने युक्त आहे आणि कर्माच्या सिद्धीमध्ये (यशात) किंवा असिद्धीमध्ये (अपयशात) निर्विकार राहतो, असा कर्ता 'सात्त्विक' म्हटला जातो.
The doer who is free from attachment, non-egoistic, endowed with firmness and enthusiasm, and unaffected by success or failure, is called Sattvic.
लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता
राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥
जो विषयासक्त आहे, कर्मफळाची इच्छा ठेवणारा आहे, लोभी आहे, दुसऱ्यांना कष्ट देणारा (हिंसक) आहे, अपवित्र आहे आणि यश-अपयशात हर्ष-शोकाने व्याकुळ होतो, असा कर्ता 'राजस' म्हटला जातो.
The doer who is swayed by passion, who eagerly seeks the fruit of action, who is greedy, cruel, impure, and subject to joy and sorrow, is declared to be Rajasic.
शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च
कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥
जो अशिस्त (अयुक्त), अशिक्षित किंवा संस्कारहीन, उद्दाम, कपटी, दुसऱ्यांचा अपमान करणारा, आळशी, नेहमी दुःखी राहणारा आणि कामात टाळाटाळ (दीर्घसूत्री) करणारा आहे, असा कर्ता 'तामस' म्हटला जातो.
The doer who is unsteady, vulgar, stubborn, deceitful, malicious, indolent, despondent, and procrastinating, is said to be Tamasic.
गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषण
पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥
हे धनंजया, आता गुणांनुसार बुद्धीचे आणि धैर्याचे (धृतीचे) जे तीन प्रकार आहेत, ते मी तुला सविस्तर आणि वेगवेगळे सांगतो, ते तू ऐक.
Hear the threefold distinction of intellect and of firmness according to the Gunas, as I explain them to you exhaustively and severally, O Dhananjaya.
कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति
बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥
हे पार्था, जी बुद्धी प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, कर्तव्य आणि अकर्तव्य, भय आणि अभय तसेच बंध आणि मोक्ष यातील फरक जाणते, ती बुद्धी 'सात्त्विकी' होय.
That intellect which knows the paths of work and renunciation, what ought to be done and what ought not to be done, fear and fearlessness, bondage and liberation, that, O Partha, is Sattvic.
कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति
बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥
हे पार्था, ज्या बुद्धीने मनुष्याला धर्म आणि अधर्म तसेच कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचे यथायोग्य (स्पष्ट) ज्ञान होत नाही, ती बुद्धी 'राजसी' होय.
That intellect by which one understands incorrectly Dharma and Adharma, and also what ought to be done and what ought not to be done, that, O Partha, is Rajasic.
मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च
बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२ ॥
हे पार्था, अज्ञानाने (तमाने) झाकलेली जी बुद्धी अधर्मालाच 'धर्म' मानते आणि सर्वच गोष्टींकडे उलट्या (विपरीत) दृष्टीने पाहते, ती बुद्धी 'तामसी' होय.
That which, enveloped in darkness, conceives Adharma as Dharma and regards all things in a perverted light, that intellect, O Partha, is Tamasic.
मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या
धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥
हे पार्था, अव्यभिचारी योगामुळे (एकाग्रतेमुळे) ज्या धैर्याने मनुष्य मन, प्राण आणि इंद्रियांच्या क्रियांचे धारण (नियमन) करतो, ते धैर्य 'सात्त्विकी' होय.
The firmness by which one controls the activities of the mind, the life-breaths, and the senses, through unswerving Yoga, that firmness, O Partha, is Sattvic.
धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी
धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥
परंतु हे अर्जुना, ज्या धैर्याने फळाची इच्छा ठेवणारा मनुष्य केवळ धर्म, अर्थ आणि काम (भोग) यांच्याच आसक्तीने त्या गोष्टींना धरून ठेवतो, ते धैर्य 'राजसी' होय.
But the firmness, O Arjuna, by which one holds fast to duty, pleasure, and wealth, being desirous of the fruit of each on its occasion, that firmness, O Partha, is Rajasic.
विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा
धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥
हे पार्था, ज्या धैर्यामुळे दुर्बुद्धी असलेला मनुष्य झोप (आळस), भय, शोक, दुःख आणि उन्मत्तपणा यांचा त्याग करत नाही (त्यातच अडकून राहतो), ते धैर्य 'तामसी' होय.
That by which a stupid man does not abandon sleep, fear, grief, despair, and also pride, that firmness, O Partha, is Tamasic.
शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र
दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आता तू तीन प्रकारच्या सुखाबद्दल माझ्याकडून ऐक. ज्या सुखात मनुष्य अभ्यासाने (सततच्या सरावाने) रमत जातो आणि ज्यामुळे दुःखाचा अंत होतो...
Now hear from Me, O best of the Bharatas, regarding the threefold happiness. That in which one finds delight through long practice and which brings an end to all sorrow...
परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तं
आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥
जे सुख सुरुवातीला विषासारखे (कठोर) वाटते, परंतु ज्याचा परिणाम अमृतासारखा गोड असतो; जे आत्मविषयक बुद्धीच्या प्रसन्नतेतून निर्माण होते, त्या सुखाला 'सात्त्विक सुख' म्हणतात.
That which is like poison at first but like nectar in the end, born of the purity of one's own intellect, that happiness is declared to be Sattvic.
द्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव
तत्सखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥
इंद्रिये आणि विषय यांच्या संयोगातून (संपर्कातून) मिळणारे जे सुख सुरुवातीला अमृतासारखे वाटते, पण ज्याचा परिणाम विषासारखा (दुःखदायक) असतो, ते सुख 'राजस' मानले जाते.
That happiness which arises from the contact of the senses with their objects, which is like nectar at first but like poison in the end, is held to be Rajasic.
सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं
तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥
जे सुख सुरुवातीला आणि परिणामी देखील आत्म्याला मोहित करणारे (भ्रमित करणारे) असते आणि जे निद्रा, आळस तसेच प्रमाद (चुका) यांतून निर्माण होते, ते सुख 'तामस' म्हटले जाते.
That happiness which at first and in its consequence deludes the self, and which arises from sleep, indolence, and negligence, is called Tamasic.
दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं
यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥
पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात देवांमध्येही असे कोणतेही प्राणी किंवा अस्तित्व नाही, जे निसर्गाच्या (प्रकृतीच्या) या तीन गुणांपासून (सत्त्व, रज, तम) मुक्त आहे.
There is no being on earth, or again in heaven among the gods, that is liberated from these three qualities born of Nature.
शूद्राणां च परन्तप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि
स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥
हे परंतपा (अर्जुना), ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्मे त्यांच्या स्वभावानुसार निर्माण झालेल्या गुणांच्या (सत्त्व, रज, तम) आधारे विभागली गेली आहेत.
Of Brahmanas, Kshatriyas, and Vaishyas, as also of Shudras, O Parantapa, the duties are distributed according to the qualities born of their own nature.
क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं
ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥
अंतःकरणाचा निग्रह (शम), इंद्रियांचे दमन, तप, शुद्धी (बाह्य आणि आंतरिक), क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, विज्ञानानुभव आणि आस्तिकता (परमेश्वरावर श्रद्धा) - ही ब्राह्मणाची स्वभावज कर्मे (कर्तव्ये) आहेत.
Serenity, self-restraint, austerity, purity, forgiveness, uprightness, knowledge, realization, and belief in God are the duties of the Brahmanas, born of their own nature.
युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च
क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥
शौर्य, तेज, धैर्य, चातुर्य, युद्धातून पाठ न दाखवणे, दान आणि प्रशासकीय क्षमता (ईश्वरभाव) - ही क्षत्रियाची स्वभावज कर्मे आहेत.
Prowess, splendor, firmness, dexterity, and also not flying from battle, generosity, and lordliness are the duties of the Kshatriyas, born of their own nature.
वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म
शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥
शेती, गोपालन आणि व्यापार (वाणिज्य) ही वैश्याची स्वभावज कर्मे आहेत; तर सेवात्मक कार्य करणे हे शूद्राचे स्वभावज कर्म आहे.
Agriculture, cattle-rearing, and trade are the duties of the Vaishyas, born of their own nature; and service is the duty of the Shudras, born of their own nature.
संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं
यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥
आपल्या स्वभावसिद्ध कर्तव्यात (कर्मात) तत्पर असलेला मनुष्य परम सिद्धी प्राप्त करून घेतो. आपल्या कर्मात मग्न राहून मनुष्य कशा प्रकारे सिद्धी मिळवतो, ते आता तू ऐक.
Devoted each to his own duty, man attains perfection. How he attains perfection while being engaged in his own duty, hear now.
येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य
सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥
ज्या परमेश्वरापासून सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती झाली आहे आणि ज्याने हे सर्व विश्व व्यापलेले आहे, त्या परमेश्वराची आपल्या स्वाभाविक कर्माद्वारे पूजा करून मनुष्य परम सिद्धी प्राप्त करतो.
From whom is the evolution of all beings, by whom all this is pervaded, worshipping Him with his own duty, man attains perfection.
परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म
कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥
दुसऱ्याचा धर्म (कर्तव्य) नीट आचरण्यापेक्षा स्वतःचा धर्म (कर्तव्य) जरी तो गुणहीन वाटला तरी तोच श्रेष्ठ आहे; कारण स्वभावाप्रमाणे ठरलेले विहित कर्म करताना मनुष्याला पाप लागत नाही.
Better is one's own duty, though imperfectly performed, than the duty of another well-performed. Doing the duty ordained by one's own nature, one incurs no sin.
सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण
धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥
हे कौन्तेय (अर्जुना), सहज प्राप्त झालेले कर्म दोषयुक्त वाटले तरी त्याचा त्याग करू नये; कारण ज्याप्रमाणे अग्नी धुराने झाकलेला असतो, त्याप्रमाणे सर्वच कर्मे कोणत्या ना कोणत्या दोषाने वेढलेली असतात.
The duty to which one is born, O son of Kunti, though faulty, should not be abandoned; for all undertakings are enveloped by evil, as fire by smoke.
जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां
संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥
ज्याची बुद्धी कशातही आसक्त नाही, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याच्या सर्व वासना शांत झाल्या आहेत, असा मनुष्य संन्यासाच्या (फळत्यागाच्या) माध्यमातून 'नैष्कर्म्य' नावाची परम सिद्धी प्राप्त करतो.
He whose intellect is unattached everywhere, who has subdued his self, from whom desire has fled, he by renunciation attains the supreme state of freedom from action.
तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय
निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥
ही सिद्धी प्राप्त झाल्यावर मनुष्य ज्या प्रकारे 'ब्रह्मा'ला (परमात्म्याला) प्राप्त करून घेतो—जी ज्ञानाची सर्वोच्च अवस्था आहे—ती प्रक्रिया तू माझ्याकडून थोडक्यात समजून घे.
Learn from Me in brief, O son of Kunti, how he who has attained perfection also attains Brahman, which is the supreme state of knowledge.
धृत्यात्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा
रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥
शुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धैर्याने मनाचे नियमन करून, शब्द-स्पर्श इत्यादी विषयांचा त्याग करून आणि राग-द्वेष नष्ट करून...
Endowed with a pure intellect, controlling the self by firmness, relinquishing sound and other objects of the senses, and casting aside attraction and hatred...
यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं
वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥
जो एकांतवासाचे सेवन करतो, मोजकाच आहार घेतो, ज्याची वाणी, शरीर आणि मन नियंत्रणात आहे, जो निरंतर ध्यानयोगात मग्न असतो आणि ज्याने वैराग्याचा पूर्ण आश्रय घेतला आहे...
Dwelling in solitude, eating but little, with speech, body, and mind subdued, always engaged in concentration and meditation, taking refuge in dispassion...
कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो
ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥
अहंकार, बळ, गर्व, काम, क्रोध आणि परिग्रह (साठा करणे) यांचा त्याग करून, जो 'ममत्व' (माझेपणा) नसलेला आणि शांत झाला आहे, असा मनुष्य 'ब्रह्मभाव' प्राप्त करण्यास पात्र ठरतो.
Having cast aside egoism, violence, arrogance, desire, wrath, and covetousness, being selfless and peaceful, he is fit for becoming Brahman.
न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु
मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥
ब्रह्मभावाप्रत पोहोचलेला तो प्रसन्नचित्त पुरुष ना कशाचा शोक करतो, ना कशाची इच्छा करतो. सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी समदृष्टी ठेवून तो माझी 'परम भक्ती' प्राप्त करतो.
Becoming Brahman, serene in self, he neither grieves nor desires; the same to all beings, he obtains supreme devotion unto Me.
यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा
विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥
त्या भक्तीने मी जो (विराट) आणि जसा (सत्य स्वरूप) आहे, तसा तो मला तत्त्वतः जाणतो; आणि मला तत्त्वतः जाणल्यानंतर तो त्वरित माझ्यातच प्रवेश करतो (माझ्याशी एकरूप होतो).
By devotion he knows Me in truth, what and who I am; then having known Me in truth, he forthwith enters into Me.
कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति
शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥
माझा आश्रय घेतलेला मनुष्य सर्व प्रकारची कर्मे सतत करत असतानाही, माझ्या कृपेने तो शाश्वत आणि अविनाशी अशा परम पदाला (मोक्षाला) प्राप्त होतो.
Doing all actions always, taking refuge in Me, by My grace he attains the eternal, indestructible state.
मयि सन्न्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य
मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥
तू तुझ्या सर्व कर्मांचा मनाने माझ्यात संन्यास (अर्पण) कर, मलाच तुझे परम लक्ष्य मान आणि बुद्धियोगाचा आश्रय घेऊन निरंतर माझ्याच विचारात मग्न रहा (मच्चित्त हो).
Mentally renouncing all actions in Me, having Me as your highest goal, resorting to the Yoga of discrimination, do you ever provide your mind in Me.
मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न
श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥
माझ्या ठायी चित्त असलेला तू माझ्या कृपेने सर्व संकटांतून आणि अडचणींतून सहज पार पडशील. परंतु जर तू अहंकारापोटी माझे बोलणे ऐकले नाहीस, तर तुझा विनाश होईल.
Fixing your mind on Me, you shall, by My grace, overcome all obstacles; but if from egoism you will not hear Me, you shall perish.
न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते
प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥
"मी युद्ध करणार नाही" असा जो निर्णय तू केवळ अहंकाराचा आश्रय घेऊन करत आहेस, तो तुझा निश्चय खोटा आहे; कारण तुझा (क्षत्रिय) स्वभाव तुला बळजबरीने युद्धात प्रवृत्त करेल.
If, filled with egoism, you think, "I will not fight," vain is this your resolve; your nature will compel you.
निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्-
करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥
हे कौन्तेय, अज्ञानामुळे तू आता जे कर्म (युद्ध) करू इच्छित नाहीस, तेच कर्म तुला तुझ्या स्वभावजन्य गुणांमुळे परतंत्र होऊन (बळजबरीने) करावे लागेल.
O son of Kunti, bound by your own karma (action) born of your nature, that which through delusion you wish not to do, even that you shall do against your will.
हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूताणि
यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥
हे अर्जुना, ईश्वर सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयप्रदेशी निवास करतो आणि आपल्या मायेने सर्व प्राण्यांना, जणू काही ते यंत्रावर बसलेले आहेत अशा प्रकारे, त्यांच्या कर्मानुसार फिरवत असतो.
The Lord dwells in the hearts of all beings, O Arjuna, causing all beings, by His illusive power (Maya), to revolve as if mounted on a machine.
सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं
स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥
हे भारता (अर्जुना), तू सर्वस्वी त्या ईश्वरालाच शरण जा. त्याच्याच कृपेने तुला परम शांती आणि शाश्वत अशा परम धामाची (पदाची) प्राप्ती होईल.
Fly unto Him for refuge with all your being, O Bharata; by His grace you shall obtain supreme peace and the eternal abode.
गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण
यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥
अशा प्रकारे, मी तुला गुप्त गोष्टींमधीलही अत्यंत गुप्त असे हे ज्ञान सांगितले आहे. यावर पूर्णपणे विचार कर आणि नंतर तुला योग्य वाटेल तसे तू कर.
Thus has wisdom, more secret than all secrets, been declared to you by Me; reflect on it fully and then act as you wish.
शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति
ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥
पुन्हा एकदा माझे सर्वात गुप्त आणि परम श्रेष्ठ वचन ऐक. तू माझा अत्यंत प्रिय मित्र आहेस, म्हणून मी तुझ्या हिताची गोष्ट सांगत आहे.
Hear again My supreme word, most secret of all; because you are dearly beloved of Me, therefore I will speak what is good for you.
मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते
प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥
तू माझेच चिंतन कर (मन्मना भव), माझा भक्त हो, माझीच पूजा कर आणि मलाच नमस्कार कर. असे केल्याने तू मलाच प्राप्त होशील; हे मी तुला सत्याने प्रतिज्ञेवर सांगतो, कारण तू मला अत्यंत प्रिय आहेस.
Fix your mind on Me, be devoted to Me, sacrifice to Me, bow down to Me. You shall come even to Me; truly do I promise unto you, for you are dear to Me.
मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो
मोक्षयिष्यामी मा शुचः ॥ ६६ ॥
सर्व धर्मांचा (कर्तव्यांच्या फळांचा आणि बंधनांचा) त्याग करून तू केवळ मला एकट्यालाच शरण ये. मी तुला सर्व पापांतून मुक्त करीन, तू शोक करू नकोस.
Abandoning all duties, take refuge in Me alone; I will liberate thee from all sins; grieve not.
नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं
न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥
हे (गीतेचे ज्ञान) तू कधीही अशा व्यक्तीला सांगू नकोस ज्याने तप केलेले नाही, जो माझा भक्त नाही, ज्याला ऐकण्याची इच्छा नाही किंवा जो माझा द्वेष करतो.
This is never to be spoken by thee to one who is devoid of austerities, nor to one who is not devoted, nor to one who does not desire to listen, nor to one who cavils at Me.
मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा
मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥
जो कोणी हे परम गुह्य ज्ञान माझ्या भक्तांमध्ये सांगेल (प्रचार करेल), तो माझ्यावर परम भक्ती करून निःसंशयपणे मलाच येऊन मिळेल.
He who with supreme devotion to Me will teach this supreme secret to My devotees, shall doubtless come to Me.
कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मा-
दन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥
मनुष्यांमध्ये त्याच्यापेक्षा (हे ज्ञान सांगणाऱ्यापेक्षा) जास्त माझे प्रिय कार्य करणारा दुसरा कोणीही नाही आणि भविष्यातही या पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा मला प्रिय दुसरा कोणी असणार नाही.
Nor is there any among men who does dearer service to Me than he; nor shall there be another on earth dearer to Me than he.
धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाह-
मिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥
आणि जो कोणी आपल्या दोघांमधील या धर्ममय संवादाचे (गीतेचे) अध्ययन करेल, त्याने 'ज्ञानयज्ञा'द्वारे माझीच पूजा केली असेल, असे माझे मत आहे.
And he who will study this sacred dialogue of ours, by him I shall have been worshipped by the sacrifice of wisdom; such is My conviction.
शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्
प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ७१ ॥
जो मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन आणि द्वेषरहित होऊन या गीतेचे केवळ श्रवण जरी करेल, तो सुद्धा पापांपासून मुक्त होऊन पुण्यवानांच्या शुभ लोकाप्रत (स्वर्गादि लोकांत) जाईल.
Even the man who hears this, full of faith and free from malice, he too, liberated from evil, shall attain the auspicious worlds of the righteous.
त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसम्मोहः
प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥
(भगवान श्रीकृष्ण विचारतात:) हे पार्था, तू हे ज्ञान एकाग्र चित्ताने ऐकले आहेस का? आणि हे धनंजया, तुझा अज्ञानामुळे झालेला मोह आता पूर्णपणे नष्ट झाला आहे का?
Has this been heard by thee, O Partha, with an attentive mind? Has the delusion of thy ignorance been destroyed, O Dhananjaya?
अर्जुन उवाच---
त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः
करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे अच्युता, आपल्या कृपेने माझा मोह नष्ट झाला आहे आणि मला आत्मस्मृती (खऱ्या स्वरूपाची आठवण) प्राप्त झाली आहे. आता मी संशयरहित झालो असून आपल्या आज्ञेचे पालन करीन (युद्ध करीन).
Arjuna said: My delusion is destroyed, and I have regained my memory through Thy grace, O Achyuta. I stand firm, with my doubts dispelled; I will act according to Thy word.
सञ्जय उवाच---
पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषम्
अद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥
संजय म्हणाला: अशा प्रकारे, मी भगवान वासुदेव आणि महात्मा अर्जुन यांचा हा अत्यंत अद्भुत आणि अंगावर रोमांच उभे करणारा संवाद ऐकला.
Sanjaya said: Thus have I heard this wonderful dialogue between Vasudeva and the high-souled Partha, which causes my hair to stand on end.
नेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णा-
त्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥
महर्षी व्यासांच्या कृपेने (दिव्यदृष्टीने) मी हा परम गुह्य योग स्वतः योगेश्वर श्रीकृष्णांच्या मुखातून साक्षात ऐकण्याचे भाग्य मिळवले.
Through the grace of Vyasa have I heard this supreme and most secret Yoga, direct from Krishna, the Lord of Yoga, Himself declaring it.
संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं
हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥
संजय म्हणाला: हे राजा धृतराष्ट्रा, केशव आणि अर्जुन यांच्यातील हा अद्भुत आणि पुण्यकारक संवाद आठवून आठवून मी पुन्हा पुन्हा हर्षित (आनंदित) होत आहे.
O King, remembering again and again this wonderful and holy dialogue between Keshava and Arjuna, I rejoice again and again.
रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन्
हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७ ॥
आणि हे राजा, श्रीहरींचे (कृष्णाचे) ते अत्यंत अद्भुत 'विश्वरूप' आठवून मला मोठे आश्चर्य वाटते आहे आणि मी वारंवार आनंदी होत आहे.
And remembering again and again that most wonderful form of Hari, great is my amazement, O King, and I rejoice again and again.
यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूति-
ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८ ॥
जिथे योगेश्वर श्रीकृष्ण आहेत आणि जिथे गांडीव धनुष्य धारण करणारा अर्जुन आहे, तिथेच ऐश्वर्य, विजय, विभूती (उत्कर्ष) आणि अचल नीती असते, असे माझे ठाम मत आहे.
Wherever is Krishna, the Lord of Yoga; wherever is Partha, the wielder of the bow; there are prosperity, victory, expansion and sound policy; such is my conviction.
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ।
अशा प्रकारे श्रीमद्भगवद्गीता उपनिषदातील ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राच्या श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादातील 'मोक्षसंन्यासयोग' नावाचा हा अठरावा अध्याय पूर्ण झाला.
Thus ends the eighteenth chapter titled 'Moksha-Sannyasa-Yoga' in the Shrimad Bhagavad Gita Upanishad, which contains the knowledge of Brahman and the science of Yoga, as a dialogue between Sri Krishna and Arjuna.