|
इयत्ता चौथीचे सर्व श्लोक प्रिंट करा |
हे पान शेअर करण्यासाठी स्कॅन करा |
श्लोक क्र. १०१ ते ११० (गायिका--परिज्ञा)
सञ्जय उवाच---
मश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्य-
मुवाच मधुसूदनः ॥ १ ॥
संजय म्हणाला: अशा प्रकारे दयेने व्याप्त झालेल्या, अश्रूंनी डबडबलेल्या आणि व्याकुळ डोळ्यांनी शोक करणाऱ्या त्या अर्जुनाला बघून मधुसूदन (श्रीकृष्ण) हे वाक्य बोलले.
Sanjaya said: To him who was thus overwhelmed with pity, whose eyes were filled with tears and confused, and who was sorrowing, Madhusudana (Krishna) spoke these words.
श्रीभगवानुवाच--
विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्य-
मकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे अर्जुना, या संकटकाळी तुला हा मोह (अज्ञान) कोठून प्राप्त झाला? श्रेष्ठ पुरुषांना हे शोभत नाही; यामुळे स्वर्गाची प्राप्ती होत नाही आणि कीर्तीही मिळत नाही.
The Blessed Lord said: Whence is this perilous condition come upon thee, this dejection, O Arjuna? It is unworthy of a noble mind, it excludes from heaven, and it causes disgrace.
नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं
त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ ३ ॥
हे पार्था, नपुंसकतेचा (भित्रेपणाचा) स्वीकार करू नकोस, हे तुला शोभत नाही. हे परंतपा (शत्रूंना ताप देणाऱ्या), हृदयाची ही क्षुद्र दुर्बलता सोडून दे आणि युद्धासाठी उभा राहा!
Yield not to unmanliness, O Partha; it does not become thee. Cast off this wretched weakness of heart and arise, O scorcher of foes!
द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि
पूजार्हावरिसूदन ॥ ४ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे मधुसूदना, जे अत्यंत पूजनीय आहेत अशा भीष्म पितामह आणि द्रोणाचार्य यांच्याशी मी रणांगणावर बाणांनी युद्ध कसे करू? हे अरिसूधना (शत्रुनाशका), ते तर माझ्यासाठी आदरणीय आहेत.
Arjuna said: How, O Madhusudana, shall I in battle fight with arrows against Bhishma and Drona, who are worthy of worship, O slayer of foes?
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥
अशा थोर गुरूंना मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणे मी जास्त श्रेष्ठ मानतो. कारण जरी ते स्वार्थी (धनाच्या लोभाने कौरवांच्या बाजूने) असले, तरी ते माझे गुरु आहेत; त्यांना मारून मिळवलेले हे रक्तसांडलेले भोग मी येथे कसे उपभोगू?
It is better indeed in this world to accept alms than to slay these high-souled Gurus. For, if I were to slay these Gurus, even if they are greed-ridden, my enjoyments of wealth and desires in this world would be stained with blood.
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥
आम्हाला हेही समजत नाही की आमच्यासाठी काय श्रेष्ठ आहे—आम्ही जिंकणे की त्यांनी आम्हाला जिंकणे? ज्यांना मारून आम्हाला जगण्याचीही इच्छा नाही, तेच धृतराष्ट्राचे पुत्र (कौरव) आमच्यासमोर युद्धासाठी उभे आहेत.
We do not know which is better for us: that we should conquer them, or they should conquer us. Even the sons of Dhritarashtra, after slaying whom we would not care to live, are standing before us.
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७ ॥
कायरतेच्या दोषामुळे माझा स्वभाव नष्ट झाला आहे आणि धर्माच्या बाबतीत माझी बुद्धी गोंधळून गेली आहे. म्हणून जे माझ्यासाठी 'निश्चित' श्रेयस्कर (हितकारक) असेल, ते मला सांगा. मी आपला 'शिष्य' आहे, आपल्याला शरण आलो आहे, तरी मला उपदेश करा.
My very being is stricken with the taint of pity; my mind is deluded about my duty (Dharma). I ask Thee: tell me decisively what is good for me. I am Thy disciple; teach me, who have taken refuge in Thee.
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८ ॥
कारण, पृथ्वीवरील निष्कंटक आणि धनधान्यसंपन्न राज्य मिळाले किंवा देवांचे अधिपत्य मिळाले, तरी माझ्या इंद्रियांना सुकवून टाकणारा हा शोक दूर होईल असे मला वाटत नाही.
For I do not see that which would remove this sorrow that burns up my senses, even if I should attain unrivalled and prosperous dominion on earth, or even lordship over the gods.
सञ्जय उवाच---
गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्द-
मुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९ ॥
संजय म्हणाला: हे राजा, शत्रूंना ताप देणारा गुडाकेश (अर्जुन) हृषीकेशाला (श्रीकृष्णाला) "मी युद्ध करणार नाही" असे स्पष्ट सांगून शांत झाला.
Sanjaya said: Having spoken thus to Hrishikesha (Krishna), Gudakesha (Arjuna), the scorcher of foes, said to Govinda, "I will not fight," and became silent.
प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये
विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥
हे भारता (धृतराष्ट्रा), दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी शोक करणाऱ्या त्या अर्जुनाला बघून, श्रीकृष्ण जणू हसत (मंदस्मित करत) हे वचन बोलले.
To him, O Bharata, who was sorrowing in the midst of the two armies, Hrishikesha, as if smiling, spoke these words.
श्रीभगवानुवाच---
प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च
नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: ज्यांच्याबद्दल शोक करणे योग्य नाही, त्यांच्याबद्दल तू शोक करत आहेस आणि बोलताना मात्र पंडितांसारख्या मोठ्या गोष्टी बोलतोस! जे खरोखर ज्ञानी (पंडित) असतात, ते मेलेल्यांसाठी किंवा जिवंत असलेल्यांसाठीही शोक करत नाहीत.
The Blessed Lord said: You grieve for those who should not be grieved for, yet you speak words of wisdom. The wise grieve neither for the living nor for the dead.
न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः
सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥
असे कधीही नव्हते की मी नव्हतो, किंवा तू नव्हतास, किंवा हे राजे नव्हते; आणि असेही कधी होणार नाही की आपण सर्व यापुढे असणार नाही. (म्हणजेच आत्मा नित्य आहे).
Nor was there ever a time when I was not, nor you, nor these lords of men, nor shall we ever cease to be hereafter.
कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्ति-
र्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥
ज्याप्रमाणे या देहामध्ये देहधारी आत्म्याला बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे मृत्यूनंतर त्याला दुसऱ्या देहाची प्राप्ती होते. या बाबतीत धीर (ज्ञानी) पुरुष कधीही मोहित होत नाही.
As the embodied soul passes, in this body, through childhood, youth, and old age, so also does it pass into another body; the firm man does not grieve thereat.
शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्या-
स्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥
हे कौन्तेया, इंद्रिये आणि विषय यांचा संयोगच थंडी-उष्णता आणि सुख-दुःख देणारा असतो. हे सर्व येणारे आणि जाणारे (क्षणभंगूर) आहेत; म्हणून हे भारता, तू त्यांचा धैर्याने स्वीकार कर (त्यांना सहन करायला शीक).
The contacts of the senses with objects, O son of Kunti, which cause heat and cold, pleasure and pain, have a beginning and an end; they are impermanent; endure them bravely, O Bharata.
पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं
सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥
कारण, हे पुरुषश्रेष्ठा (अर्जुना), जो धीर मनुष्य सुख आणि दुःख यांना समान मानतो आणि ज्याला हे विषय व्याकुळ करू शकत नाहीत, तोच मोक्ष मिळवण्यास पात्र ठरतो.
That firm man whom these help not to afflict, O chief among men, to whom pleasure and pain are the same, is fit for immortality.
नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्त-
स्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥
जे असत्य (शरीर) आहे, त्याला अस्तित्व नाही आणि जे सत्य (आत्मा) आहे, त्याचा कधीही अभाव (नाश) होत नाही. तत्त्वज्ञानी पुरुषांनी या दोन्हीचाही निष्कर्ष (तत्व) पाहिला आहे.
The unreal has no existence; the real never ceases to be. The truth about both has been realized by the seers of Truth.
येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य
न कश्चित्कर्तु मर्हति ॥ १७ ॥
ज्याने हे सर्व जग व्यापलेले आहे, त्याला तू 'अविनाशी' समज. या अव्यय (कधीही क्षय न होणाऱ्या) आत्म्याचा नाश करण्यास कोणीही समर्थ नाही.
Know That to be indestructible by which all this is pervaded. None can cause the destruction of That, the Imperishable.
नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य
तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥
हा आत्मा नित्य, नाशरहित आणि अफाट (प्रमाणापलीकडे) आहे; परंतु त्याने धारण केलेली ही शरीरे मात्र नाशवंत (अंत असणारी) आहेत. म्हणून हे भारता (अर्जुना), तू युद्ध कर.
These bodies are said to have an end, but the embodied soul is eternal, indestructible, and infinite. Therefore, fight, O Bharata.
यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो
नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥
जो या आत्म्याला 'मारणारा' समजतो किंवा जो याला 'मेलेला' समजतो, ते दोघेही अज्ञानी आहेत; कारण हा आत्मा कोणाला मारत नाही आणि कोणाकडून मारलाही जात नाही.
He who thinks that the soul is a slayer and he who thinks that it is slain, both of them are ignorant; for it neither slays nor is it slain.
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥
हा आत्मा कधी जन्मत नाही किंवा कधी मरत नाही; हा एकदा होऊन पुन्हा होणार नाही असेही नाही (हा नेहमीच असतो). हा जन्मरहित, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे. शरीर मारले गेले तरी हा मारला जात नाही.
It is never born, nor does it ever die; nor, having been, will it again cease to be. It is unborn, eternal, changeless, and ancient. It is not slain when the body is slain.
य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ
कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥
जो मनुष्य या आत्म्याला नाशरहित, नित्य, जन्मातीत आणि अव्यय (बदल न होणारा) म्हणून जाणतो, तो पुरुष कोणाला कसे मारू शकतो किंवा कोणाकडून मारला जाऊ शकतो?
O Partha, how can a person who knows this soul to be indestructible, eternal, unborn, and immutable, kill anyone or cause anyone to be killed?
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥
ज्याप्रमाणे मनुष्य जुनी वस्त्रे त्यागून नवीन वस्त्रे धारण करतो, त्याचप्रमाणे हा जीवात्मा जुनी शरीरे सोडून दुसऱ्या नवीन शरीरात प्रवेश करतो.
As a person sheds worn-out garments and puts on new ones, even so, the embodied soul casts off worn-out bodies and enters into others that are new.
नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो
न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥
या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.
Weapons do not cleave it, fire does not burn it, water does not wet it, and wind does not dry it.
मक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणु-
रचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥
कारण हा आत्मा तोडता येत नाही, जाळता येत नाही, भिजवता येत नाही आणि सुकवताही येत नाही. हा नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल आणि सनातन (अनादी काळापासून असलेला) आहे.
This soul is uncleavable, incombustible, and can neither be wetted nor dried. It is eternal, all-pervading, stable, immovable, and ancient.
मविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं
नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥
हा आत्मा डोळ्यांना दिसत नाही (अव्यक्त), हा बुद्धीला अनाकलनीय (अचिन्त्य) आहे आणि हा बदल न होणारा (अविकार्य) आहे असे म्हटले जाते. म्हणून हे अर्जुना, याचे स्वरूप असे ओळखून तू शोक करणे योग्य नाही.
This soul is said to be unmanifest, unthinkable, and unchangeable. Therefore, knowing it to be such, you should not grieve.
नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो
नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥
परंतु, हे महाबाहो, जर तू या आत्म्याला वारंवार जन्मणारा आणि वारंवार मरणारा मानत असशील, तरीदेखील तुला असा शोक करणे योग्य नाही.
But even if you think of this soul as being constantly born and constantly dying, even then, O mighty-armed, you should not grieve like this.
र्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे
न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥
कारण, ज्याचा जन्म झाला आहे त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे त्याचा जन्मही निश्चित आहे. म्हणून या टाळता न येणाऱ्या गोष्टीबद्दल (निसर्गनियमाबद्दल) तू शोक करू नकोस.
For to one that is born, death is certain; and to one that is dead, birth is certain. Therefore, you should not grieve over the inevitable.
व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव
तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥
हे भारता, सर्व प्राणी जन्मापूर्वी डोळ्यांना दिसत नाहीत (अव्यक्त), जन्मानंतर मृत्यूपर्यंत ते दिसतात (व्यक्त) आणि मृत्यूनंतर पुन्हा अदृश्य (अव्यक्त) होतात. मग अशा स्थितीत शोक करण्याचे कारण काय?
Beings are unmanifest in their beginning, manifest in their middle state, O Bharata, and unmanifest again in their end. What is there then to grieve about?
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥
कोणी या आत्म्याकडे आश्चर्याने पाहतो, कोणी याच्याबद्दल आश्चर्याने बोलतो, तर कोणी याच्याबद्दल आश्चर्याने ऐकतो. परंतु, याच्याबद्दल ऐकूनही कोणालाही हा (आत्मा) पूर्णपणे समजत नाही.
One looks upon this soul as a marvel; another speaks of it as a marvel; another hears of it as a marvel; and even after hearing, no one truly knows it.
देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि
न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥
हे भारता, सर्वांच्या शरीरात राहणारा हा आत्मा नित्य आणि अवध्य (ज्याचा वध करता येत नाही असा) आहे. म्हणून कोणत्याही प्राण्याबद्दल तू शोक करणे योग्य नाही.
This soul which dwells in the bodies of all is ever indestructible, O Bharata. Therefore, you should not grieve for any creature.
न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्-
क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥
आपल्या स्वतःच्या धर्माचा (कर्तव्याचा) विचार केलास तरी तू डगमगणे योग्य नाही; कारण क्षत्रियासाठी धर्मासाठी कराव्या लागणाऱ्या युद्धापेक्षा दुसरे कोणतेही कल्याणकारी कर्म नाही.
Even looking at your own duty, you should not waver; for there is nothing higher for a Kshatriya than a righteous war.
स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ
लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥
हे पार्था, न मागता आपोआप चालून आलेले आणि स्वर्गाचे दार उघडणारे असे हे युद्ध केवळ नशिबवान क्षत्रियांनाच मिळते.
Happy are the Kshatriyas, O Partha, who obtain such a fight, offered of its own accord as an open door to heaven.
सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च
हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥
परंतु, जर तू हे धर्मयुद्ध केले नाहीस, तर आपल्या कर्तव्याचा आणि कीर्तीचा त्याग केल्यामुळे तुला 'पाप' लागेल.
But if you will not fight this righteous war, then, having abandoned your own duty and fame, you shall incur sin.
कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्ति-
र्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥
लोक तुझी अनेक काळ टिकणारी अपकीर्ती (बदनामी) सांगतील; आणि सन्माननीय माणसासाठी अपकीर्ती ही मरणापेक्षाही भयानक असते.
People, too, will recount your everlasting infamy; and to one who has been honoured, infamy is worse than death.
मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो
भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥
ज्या महारथ्यांच्या नजरेत तू आजवर खूप थोर होतास, ते तुला हलके लेखतील आणि तू भयापोटी (भीतीने) युद्ध सोडून पळाला आहेस, असेच ते मानतील.
The great car-warriors will think that you have withdrawn from the battle through fear; and you will be lightly esteemed by them who once held you in high honour.
वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं
ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६ ॥
तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करतील आणि तुला अनेक न बोलण्यासारखे शब्द (अपशब्द) बोलतील. त्यापेक्षा जास्त दुःखदायक दुसरे काय असू शकते?
Your enemies will speak many unbecoming words, decrying your prowess; what can be more painful than that?
जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय
युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ ॥
युद्धात मारला गेलास तर तुला स्वर्ग मिळेल आणि जिंकलास तर तू पृथ्वीचे राज्य उपभोगशील. म्हणून हे कौन्तेया, युद्धाचा निश्चय करून तू उभा राहा!
If killed, you will attain heaven; if victorious, you will enjoy the earth. Therefore, arise, O son of Kunti, resolved to fight!
लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व
नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥
सुख-दुःख, लाभ-हानी आणि जय-पराजय यांना समान मानून तू युद्धासाठी सज्ज हो. अशा प्रकारे युद्ध केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
Treating alike pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, then get ready for the fight; thus, you shall not incur sin.
बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ
कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥
हे पार्था, ही बुद्धी (ज्ञान) मी तुला 'सांख्ययोगा'च्या (ज्ञानाच्या) संदर्भात सांगितली. आता 'कर्मयोगा'च्या संदर्भात ही बुद्धी ऐक; ज्या बुद्धीने युक्त होऊन तू कर्माच्या बंधनांना पूर्णपणे तोडून टाकशील.
This, which has been taught to you, is the wisdom concerning Sankhya (knowledge); now listen to the wisdom concerning Yoga (action), endowed with which, O Partha, you shall cast off the bonds of action.
प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य
त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥
या (निष्काम कर्मयोगाच्या) मार्गावर आरंभ केलेल्या कर्माचा नाश होत नाही आणि कोणताही दोष (उलटा परिणाम) लागत नाही. या धर्माचे थोडेसे आचरण देखील मनुष्याला मोठ्या भयापासून (जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून) वाचवते.
In this, there is no loss of effort, nor is there any transgression (adverse result). Even a little of this knowledge (Dharma) protects one from great fear.
रेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च
बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥
हे कुरुनंदना, या मार्गावर (निश्चयी माणसाची) बुद्धी एकच असते. परंतु, ज्यांची बुद्धी स्थिर नाही, अशा विचारी नसलेल्या लोकांच्या बुद्धीला अनेक फाटे फुटलेले असतात आणि त्या अनंत असतात.
In this path, O descendant of Kuru, there is but one resolute intellect. The intellect of the irresolute is many-branched and endless.
प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ
नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥
हे पार्था, जे लोक वेदांच्या केवळ अलंकारिक शब्दांत रमलेले असतात आणि ज्यांची बुद्धी केवळ स्वर्गादि सुखांच्या मागे असते, असे अल्पज्ञानी लोक "या पलीकडे दुसरे काहीही नाही" असे छातीठोकपणे सांगतात.
The unwise, O Partha, who rejoice in the letter of the Vedas, say, "There is nothing else," and utter flowery speech.
जन्मकर्म्फलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां
भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ४३ ॥
भोग आणि ऐश्वर्य मिळवण्याच्या उद्देशाने, इच्छांनी भरलेले हे लोक अनेक प्रकारच्या कर्मकांडांचे (क्रियांचे) वर्णन करतात, ज्यातून पुन्हा पुन्हा जन्म आणि कर्मफळ प्राप्त होते.
Filled with desires, having heaven as their goal, they offer flowery words which promise rebirth as the reward of action, and prescribe many specific rituals for the attainment of pleasure and power.
तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः
समाधौ न विधीयते ॥ ४४ ॥
भोग आणि ऐश्वर्यामध्ये आसक्त असलेल्या आणि त्या अलंकारिक शब्दांनी ज्यांचे चित्त हरण झाले आहे, अशा लोकांची बुद्धी ईश्वराच्या ध्यानात (समाधीमध्ये) स्थिर होऊ शकत नाही.
For those who are attached to pleasure and power, whose minds are drawn away by such words, the resolute intellect is not established in Samadhi (steadfastness of mind).
निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो
निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥
हे अर्जुना, वेद प्रामुख्याने प्रकृतीच्या तीन गुणांचे (सत्त्व, रज, तम) निरूपण करतात. तू या तीन गुणांच्या पलीकडे जा, द्वंद्वांतून (सुख-दुःख, लाभ-हानी) मुक्त हो, नित्य सत्त्वगुणात स्थिर राहा आणि योग-क्षेमाची (मिळवण्याची आणि टिकवण्याची) चिंता सोडून आत्मपरायण हो.
The Vedas deal with the three Gunas (qualities of nature); be thou free, O Arjuna, from the triad of Gunas, free from the pairs of opposites, ever established in Sattva (purity), free from the thought of acquisition and preservation, and established in the Self.
सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु
ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥
सर्व बाजूंनी पाण्याने भरलेल्या विशाल जलाशयाची प्राप्ती झाल्यावर एका लहान विहिरीची जेवढी गरज उरते, तेवढीच गरज ब्रह्मत्त्व जाणणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाला सर्व वेदांची उरते.
To the enlightened person who has known the Self, all the Vedas are of as much use as a small pond is when there is a flood of water everywhere.
मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा
ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ४७ ॥
तुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावरच आहे, त्याच्या फळावर कधीही नाही. तू कर्माच्या फळाची इच्छा ठेवणारा होऊ नकोस आणि कर्म न करण्यामध्येही तुझी आसक्ती नसावी.
Thy right is to work only, but never to its fruits; let not the fruit of action be thy motive, nor let thy attachment be to inaction.
सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा
समत्वं योग उच्यते ॥ ४८ ॥
हे धनंजया, आसक्तीचा त्याग करून आणि यश-अपयश समान मानून योगामध्ये स्थित होऊन तू कर्म कर. या 'समत्वालाच' (चित्ताच्या स्थिरतेलाच) योग असे म्हणतात.
Perform action, O Dhananjaya, being steadfast in Yoga, abandoning attachment, and remaining the same in success and failure. This evenness of mind is called Yoga.
बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ
कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥
हे धनंजया, बुद्धियोगाच्या (निष्काम कर्माच्या) तुलनेत सकाम कर्म (फळाच्या आशेने केलेले कर्म) अत्यंत कनिष्ठ आहे. म्हणून तू बुद्धीचा (समत्व बुद्धीचा) आश्रय घे; कारण फळाची इच्छा ठेवणारे लोक अत्यंत दीन (बिचारे) असतात.
Far inferior indeed is mere action to the Yoga of wisdom, O Dhananjaya. Seek refuge in wisdom; wretched are they who are motivated by the fruits of their actions.
उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व
योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥
समत्व बुद्धीने युक्त असलेला मनुष्य या लोकात पुण्य आणि पाप या दोन्हीचा त्याग करतो (त्यांच्या बंधनातून मुक्त होतो). म्हणून तू योगासाठी सज्ज हो; कर्मांमधील हे 'कौशल्य' (कुशलता) म्हणजेच योग होय.
Endowed with wisdom, one casts off in this life both good and evil deeds; therefore, devote thyself to Yoga. Yoga is skill in action.
फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः
पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥
कारण, समत्व बुद्धीने युक्त असलेले ज्ञानी पुरुष कर्मापासून उत्पन्न होणाऱ्या फळाचा त्याग करतात आणि जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होऊन परम मंगल अशा पदाला (मोक्षाला) प्राप्त होतात.
The wise, possessed of knowledge, having abandoned the fruits of their actions, and being freed from the shackles of birth, go to the place that is beyond all evil.
बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं
श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२ ॥
ज्या वेळी तुझी बुद्धी या मोहरूपातील दलदलीला पूर्णपणे ओलांडून जाईल, त्या वेळी तू ऐकलेल्या आणि ऐकायला मिळणाऱ्या सर्व ऐहिक भोगांच्या बाबतीत विरक्त (उदासीन) होशील.
When your intellect crosses beyond the mire of delusion, then you shall attain to indifference regarding what has been heard and what is yet to be heard.
यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धि-
स्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३ ॥
अनेक प्रकारची वचने ऐकून गोंधळलेली तुझी बुद्धी जेव्हा परमात्माच्या स्वरूपात स्थिर आणि अचल होईल, तेव्हाच तुला 'योगाची' (परमात्म्याशी एकरूपतेची) प्राप्ती होईल.
When your intellect, which was perplexed by the hearing of various doctrines, shall stand immovable and steady in Samadhi (concentration), then you shall attain Yoga.
अर्जुन उवाच---
समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत
किमासीत व्रजेत किम् ॥ ५४ ॥
अर्जुन म्हणाला: हे केशवा, समाधीमध्ये स्थित असलेल्या स्थिर बुद्धीच्या पुरुषाची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे काय आहेत? तो स्थिर बुद्धीचा माणूस कसा बोलतो? कसा बसतो? आणि कसा चालतो?
Arjuna said: What, O Keshava, is the description of him who has steady wisdom and is merged in Samadhi? How does the man of steady wisdom speak? How does he sit? How does he walk?
श्रीभगवानुवाच---
सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः
स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, जेव्हा मनुष्य मनातील सर्व इच्छांचा पूर्णपणे त्याग करतो आणि आपल्याच आत्म्यामध्ये स्वतःच संतुष्ट राहतो, तेव्हा त्याला 'स्थितप्रज्ञ' असे म्हटले जाते.
The Blessed Lord said: When a man completely casts off all the desires of the mind, O Partha, and is satisfied in the Self by the Self, then is he said to be one of steady wisdom.
सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः
स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥
दुःखात ज्याचे मन उद्विग्न (व्याकुळ) होत नाही, सुखाची ज्याला ओढ (स्पृहा) उरलेली नाही आणि ज्याचे प्रेम (आसक्ती), भय व राग नाहीसे झाले आहेत, अशा मुनीला 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.
He whose mind is not shaken by adversity, who does not hanker after pleasures, and who is free from attachment, fear, and anger, is called a sage of steady wisdom.
स्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥
जो सर्वत्र आसक्तीरहित आहे आणि चांगले किंवा वाईट काहीही प्राप्त झाले तरी जो आनंदित होत नाही किंवा त्याचा द्वेषही करत नाही, त्याची बुद्धी स्थिर आहे असे समजावे.
He who is everywhere without attachment, on meeting with anything good or bad, who neither rejoices nor hates, his wisdom is fixed.
कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्य-
स्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥
ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे (धोका दिसताच) स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जेव्हा एखादा मनुष्य आपली इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून पूर्णपणे काढून घेतो, तेव्हा त्याची बुद्धी स्थिर होते.
When, like a tortoise which ashtrays its limbs from all sides, he withdraws his senses from the objects of sense, then his wisdom is fixed.
निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य
परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥
इंद्रियांनी विषयांचा स्वीकार न करणाऱ्या माणसाचे विषय तर निवृत्त होतात, पण त्यांविषयीची ओढ (चव/रस) मात्र मनात राहते. परंतु, परमात्म्याचे दर्शन झाल्यावर त्याची ही उरलेली ओढ सुद्धा पूर्णपणे नष्ट होते.
The objects of sense turn away from the abstinent man, leaving the longing behind; but his longing also leaves him on seeing the Supreme.
पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि
हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥
कारण, हे कौन्तेया, प्रयत्न करणाऱ्या शहाण्या माणसाचे सुद्धा ही खळबळ माजवणारी इंद्रिये त्याचे मन बळजबरीने हिरावून नेतात.
The turbulent senses, O son of Kunti, do violently carry away the mind of even a wise man though he be striving to control them.
युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥
त्यामुळे मनुष्याने त्या सर्व इंद्रियांना संयमित करून आणि माझ्यावर (परमात्म्यावर) श्रद्धा ठेवून योगयुक्त व्हावे. कारण ज्याची इंद्रिये आपल्या ताब्यात आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर असते.
Having restrained them all, he should sit steadfast, intent on Me; for his wisdom is fixed whose senses are under control.
सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः
कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥
विषयांचे (भोगांचे) चिंतन करणाऱ्या मनुष्याची त्या विषयांठायी आसक्ती निर्माण होते. आसक्तीतून 'काम' (इच्छा) जन्मते आणि इच्छेत अडथळा आला की 'क्रोध' उत्पन्न होतो.
When a man thinks of objects, attachment for them arises; from attachment arises desire; from desire arises anger.
सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो
बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥
क्रोधातून संमोह (मूढता/भ्रम) निर्माण होतो, संमोहामुळे स्मृतीचा गोंधळ उडतो (काय योग्य, काय अयोग्य हे विसरायला होते), स्मृती नष्ट झाली की बुद्धीचा (विवेकशक्तीचा) नाश होतो आणि बुद्धीचा नाश झाल्यामुळे तो मनुष्य स्वतःचा विनाश करून घेतो.
From anger comes delusion; from delusion loss of memory; from loss of memory the destruction of discrimination; from the destruction of discrimination, he perishes.
विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा
प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥
परंतु, जो आपल्या मनावर ताबा मिळवलेला साधक आहे, तो राग आणि द्वेष यांच्यापासून मुक्त असलेल्या इंद्रियांद्वारे विषयांमध्ये वावरत असूनही अंतःकरणाची प्रसन्नता (शांती) प्राप्त करतो.
But the self-controlled man, moving among objects with senses under restraint, and free from attraction and repulsion, attains peace.
हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु
बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६५ ॥
चित्त प्रसन्न झाल्यावर त्याच्या सर्व दुःखांचा नाश होतो आणि अशा प्रसन्न चित्त असलेल्या मनुष्याची बुद्धी लवकरच (परमात्म्यामध्ये) स्थिर होते.
In peace, all sufferings are destroyed; for the intellect of him whose heart is at peace rapidly becomes steady.
न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्ति-
रशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥
ज्याचे मन आणि इंद्रिये संयमित नाहीत, अशा मनुष्याला निश्चयात्मक बुद्धी प्राप्त होत नाही. अशा अयुक्त मनुष्याच्या अंतःकरणात भावना (श्रद्धा/भक्ती) नसते; आणि भावना नसलेल्याला शांती मिळत नाही. मग शांती नसलेल्या माणसाला सुख कोठून मिळणार?
There is no knowledge (of the Self) to the unsteady; and to the unsteady no meditation is possible; and to the unmeditative there can be no peace. How can there be happiness for the peaceless?
यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां
वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६७ ॥
कारण, ज्याप्रमाणे पाण्यावर चालणाऱ्या नावेला वारा (चुकीच्या दिशेला) ओढून नेतो, त्याचप्रमाणे विषयांमध्ये वावरणाऱ्या इंद्रियांच्या मागे धावणारे मन मनुष्याची बुद्धी हिरावून नेते.
For the mind which follows in the wake of the wandering senses, carries away his discrimination, as the wind carries away a boat on the waters.
निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्य-
स्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥
म्हणून हे महाबाहो, ज्याची इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून सर्व प्रकारे रोखलेली (संयमित) आहेत, त्याचीच बुद्धी स्थिर आहे असे समजावे.
Therefore, O mighty-armed, his knowledge is steady whose senses are completely restrained from their objects.
तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि
सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥
सर्व प्राण्यांसाठी जी रात्र असते (म्हणजेच आत्मज्ञान, ज्याकडे सामान्य लोक दुर्लक्ष करतात), त्या रात्री संयमी पुरुष जागा असतो. आणि ज्या विषयात सर्व प्राणी जागे असतात (म्हणजेच संसार/भोग), ती तत्व जाणणाऱ्या मुनीसाठी रात्र असते.
That which is night to all beings, in that the self-controlled man keeps awake; where all beings are awake, that is the night for the sage who sees.
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७० ॥
ज्याप्रमाणे चहूबाजूंनी नद्यांचे पाणी येऊन मिळत असूनही अथांग समुद्र आपल्या मर्यादेत अचल राहतो, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात सर्व इच्छा विचलित न करता सामावून जातात, तोच मनुष्य शांती प्राप्त करतो; इच्छांच्या मागे धावणारा (कामकामी) नाही.
He attains peace into whom all desires enter as waters enter the ocean, which, filled from all sides, remains unmoved; but not the man who cherishes desires.
पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः
स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥
जो मनुष्य सर्व इच्छांचा त्याग करून, कशाचीही ओढ (स्पृहा) न ठेवता वावरतो आणि ज्याच्या मनात 'मी' आणि 'माझे' (निर्मम आणि निरहंकार) असा भाव उरलेला नाही, तोच खरा शांत होतो.
The man who sheds all longing and moves without concern, free from the sense of 'I' and 'mine'—he attains peace.
नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि
ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥
हे पार्था, हीच 'ब्राह्मी स्थिती' (ब्रह्माप्रत पोहोचलेली अवस्था) आहे. ही प्राप्त झाल्यावर मनुष्य कधीही मोहात पडत नाही. अंतकाळी (मृत्यूच्या वेळी) जरी या स्थितीत मनुष्य राहिला, तरी त्याला निर्वाण ब्रह्माची (परम शांतीची) प्राप्ती होते.
This is the state of being established in Brahman, O Partha; having attained this, one is never deluded. Being established in this state even at the hour of death, one attains final liberation (Brahma-nirvana).
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ।
श्रीमद्भगवद्गीता उपनिषदातील ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राच्या श्रीकृष्ण-अर्जुन संवादातील 'सांख्ययोग' नावाचा हा दुसरा अध्याय येथे पूर्ण झाला.
Thus ends the second chapter titled 'Sankhya-Yoga' in the Shrimad Bhagavad Gita Upanishad, which contains the knowledge of Brahman and the science of Yoga, in the form of a dialogue between Sri Krishna and Arjuna.